Fot. youtube.com

Co oznacza: pisać Bożą sztukę? 

2 min. zajmie Ci przeczytanie tego artykułu.

Pod pojęciem „Boża sztuka” kryje się ikona. Ikonę piszę się, gdyż we wschodniej refleksji teologicznej jawi się ona jako substytut Ewangelii. 

Pierwszą ikoną napisaną przez mnicha-ikonografa jest Przemienienie Pańskie. Świecki ikonograf „debiutuje” natomiast ikoną ukazującą Jezusa Chrystusa jako, na przykład, Zbawiciela. Pierwszymi ikonografami byli mnisi, ponieważ ikona, stanowiąc specyficzny drogowskaz życia duchowego, związana była z monastycyzmem. W ikonopisach widziano następców ewangelisty Łukasza i nosicieli wyjątkowego charyzmatu duchowego. 

Przed przystąpieniem do pisania ikony, ale i w trakcie tego procesu, ikonograf oddawał się pobożnym praktykom, czyli modlił się, pościł, był wewnętrznie skupiony i zachowywał milczenie. Dopiero dzięki oczyszczonemu spojrzeniu i sercu mógł namalować obraz ukazujący i uobecniający przemienioną rzeczywistość. Pochodzący z Athos manuskrypt zaleca mnichowi-ikonopisowi modlić się we łzach, aby Bóg przeniknął jego duszę. Niech prosi kapłana, aby modlił się za niego i recytował hymn Przemienienia. Moskiewski Sobór Stu Rozdziałów (Stogław) z 1551 r. stwierdza natomiast: Malarz ikon powinien być pokornym, łagodnym, pobożnym, nie powinien być gadatliwym, śmiać się, ani też być kłótliwym, ani zazdrosnym, pijakiem lub złodziejem; powinien przestrzegać czystości duchowej i moralnej.

Obecnie artyści przeważnie samotnie piszą ikony, ale kiedyś tworzyli je często w tak zwanych drużynach, w których istniał podział na konkretne specjalizacje: lekwaszczyki gruntowali deskę, dolicznicy malowali na ikonie wszystko (np. aureole, szaty, architekturę, florę) poza tym, co cielesne, a licznicy zajmowali się malowaniem wszystkiego, co jest ciałem. Na czele takiej drużyny stał Znamienszczyk vel Znamionowacz, czyli de facto Mistrz. Był on w jednej osobie rysownikiem, autorem opisu technicznego kompozycji i nadzorcą całego procesu ikonopisania.

Malarze ikon posługiwali się, i nadal to czynią, podlinnikami vel hermenejami (objaśniającymi i graficznymi), czyli podręcznikami będącymi wykładnikiem kanonu ikony i zarazem ścisłą „instrukcją” jej pisania. Bizantyńskie hermeneje znane są już w X wieku, a najstarsze z Rusi pochodzą z końca XVI stulecia (podlinnikiStroganowskij i Sijskij). Najbardziej znaną hermeneją, wydaną w Polsce przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego (2004), jest Hermeneía tes zographikés téchnes Dionizego z Furny, mnicha z Athos, datowana na pierwszą połowę XVIII w. 

Ogromna liczba ikon była i jest anonimowa. Dlaczego? Dlatego że ikona wpierw jest dziełem Kościoła, a dopiero potem ikonografa, który korząc się przed Bogiem i Kościołem, nie umieszcza na niej podpisu. Także natchnienie inicjujące pisanie ikony zakorzenione jest w nadprzyrodzonej rzeczywistości, bo pochodzi od Ducha Świętego. Na greckich ikonach można jednak ujrzeć wzmiankę: Ręką…, ale wzmianka ta nie jest niczym niedozwolonym czy niemile widzianym, niekanonicznym, ponieważ akcentuje zależność kościelnej posługi ikonopisa od Bożej interwencji, czyli od Bożego natchnienia, a nie od kaprysu artysty.

O procesie ikonopisania, przeplatanym symboliką – w następnym artykule.

Co oznacza: pisać Bożą sztukę? 
6 (100%) 6 ocen.

Zobacz także
Wasze komentarze