Czy Izrael przekaże Rosji „Podworje Aleksandrowskie” w Jerozolimie?

Władze Izraela obiecały Rosji ponowne rozpatrzenie jej prośby o przekazanie jej jednego z najważniejszych zabytków religijnych, historycznych i archeologicznych Jerozolimy – „Podworja Aleksandrowskiego”.

Jest to kompleks archeologiczny i architektoniczny w najbliższym sąsiedztwie Bazyliki Grobu Pańskiego, którego budowę zakończono w 1891 roku, podczas gdy ziemię, na której się znajduje, nabyły władze carskie w 1859 roku. Po rewolucji bolszewickiej w 1917 roku, gdy komuniści wprowadzili ścisły rozdział Kościoła i państwa, a w praktyce rozpoczęli wielkie prześladowania religijne, „Podworje” przeszło na własność działającego na emigracji Cesarskiego Prawosławnego Towarzystwa Palestyńskiego (IPPO; powstałego w Rosji w 1882 roku).

Rosyjskie roszczenia wobec zabytku w Jerozolimie

Informując o całej sprawie izraelski komentator polityczny Itamar Eichner przypomniał na stronie jednego z najpopularniejszych portali w tym kraju – Ynet, że obecnie istnieją dwa takie Towarzystwa o tej samej nazwie z siedzibami odpowiednio w Moskwie i w Monachium i oba wysuwają roszczenia do wspomnianego zespołu budynków i ziemi, na której się one znajdują. Prezydent Rosji Władimir Putin od wielu lat domaga się przekazania „Podworja” Rosji, a nawet określa istniejący problem jako „bardzo ważną sprawę osobistą”. Chodzi zwłaszcza o cerkiew św. Aleksandra Newskiego, znajdującą się na terenie kompleksu, będącą główną jego częścią, uważaną za „symbol rosyjskich triumfów”.

>>> Zmasowany atak Rosji na Kijów – nie żyją co najmniej cztery osoby, w tym dwoje dzieci 

Według autora wpisu po niedawnych rozmowach telefonicznych Putina z premierem Izraela Biniaminem Netanjahu wiadomo już, że w październiku br. zbierze się izraelska komisja rządowa, aby rozpatrzyć sprawę ostatecznego przekazania „Podworja” na własność Rosji. W skład tego gremium wchodzą, jak podał Eichner, m.in. ministrowie: spraw zagranicznych – Gidon Sa’ar i sprawiedliwości – Jariw Lewin (obaj z listy rządzącej partii Likud). Wagę sprawy podkreśla fakt, iż koordynują ją Rada Bezpieczeństwa Narodowego i Kancelaria Premiera Państwa Izrael.

Komisja izraelska i rozmowy Putina z Netanjahu

Na przełomie lipca i sierpnia Putin i Netanjahu dwukrotnie rozmawiali przez telefon, ale nie ujawniono treści tych rozmów. Zdaniem prasy izraelskiej obaj przywódcy omawiali „tradycyjne tematy”: Iran i Syrię, ale także przekazanie Moskwie kompleksu Aleksandrowskiego. Sekretarz prasowy prezydenta Rosji Dmitrij Pieskow już w 2022 roku oświadczył, że „cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Jerozolimie jest jednym z kluczowych zagadnień stosunków rosyjsko-izraelskich”.

Wspomniana komisja rządowa, utworzona w 2022 roku, kilkakrotnie odkładała swoje prace – najpierw z powodu rozpętania przez Rosję wojny na Ukrainie, a następnie wskutek wojny w Strefie Gazy w październiku 2023 roku i działań zbrojnych Izraela przeciw Iranowi. Obecnie, po dopracowaniu wszystkich materiałów sprawy, cały proces wszedł w etap ustaleń ustnych.

Sprawa Naamy Issachar i wątek wymiany więźniów

W 2019 roku „Podworje” znalazło się w centrum uwagi w związku z zatrzymaniem i uwięzieniem w Moskwie Naamy Issachar – 25-letniej obywatelki Izraela i Stanów Zjednoczonych. W kwietniu 2019 roku leciała ona z Indii do Izraela i podczas międzylądowania w stolicy Rosji wykryto w jej bagażu ponoć 9,5 grama haszyszu, za co skazano ją na 7,5 roku więzienia. Gdy Izrael poprosił o jej ułaskawienie, władze rosyjskie zaproponowały wymienienie jej na swego obywatela Aleksieja Burkowa, aresztowanego w Tel Awiwie na żądanie USA, które zarzucały mu cyberprzestępstwa na szkodę Ameryki. Ponieważ Izrael zgodził się już na jego ekstradycję do USA, w pewnej chwili pojawiła się możliwość wymiany Issachar na przekazanie „Podworja” IPPO. Ostatecznie młoda Żydówka odzyskała wolność 30 stycznia 2020 roku, ale sprawa zespołu budynków nie została zamknięta.

W tym czasie bowiem Towarzystwo Palestyńskie w Monachium zaskarżyło postanowienie władz izraelskich w sprawie zwrotu „Podworja” Rosji w sądzie okręgowym w Jerozolimie, który ze swej strony przekazał sprawę komisji rządowej, powołanej przez ówczesnego premiera Naftalego Benneta. W odpowiedzi Putin wysłał list do niego, wzywając go do przyznania  kompleksu na własność Rosji.

>>> Przywódcy państw UE: drogi do pokoju nie da się wyznaczyć bez Ukrainy 

Spór dwóch Towarzystw Palestyńskich

W grudniu 2023 roku oznajmiono, że cały ten proces został „zamrożony” z powodu wojny w Strefie Gazy, choć nie przestał istnieć. W styczniu 2024 roku rząd Izraela powiadomił Sąd Najwyższy tego państwa, iż ponownie przegląda swe stanowisko i zaskarżył decyzję o skasowaniu rejestracji „Podworja” na imię władz rosyjskich. Pozostawia to w istocie podjęcie ostatecznego postanowienia w tej sprawie w rękach Netanjahu, który powołał wspomnianą komisję rządową.

Podworje Aleksandrowskie (znane także jako „Wykopaliska Rosyjskie”) to budynek historyczny, którego formalnym właścicielem jest Cesarskie Palestyńskie Towarzystwo Prawosławne (założone w Rosji w 1882 roku). Jest on położony w bezpośrednim sąsiedztwie Bazyliki Grobu Pańskiego i stanowi kompleks archeologiczny i architektoniczny, złożony z Progu Bramy Sądowej, przez który – jak głosi tradycja – przechodził Pan Jezus, prowadzony na śmierć, cerkwi domowej św. Aleksandra Newskiego, wykopalisk archeologicznych, niewielkiego muzeum i kilku innych zabytków.

Decyzje sądów izraelskich i reakcje Moskwy

Ziemię, na której znajduje się „Podworje”, wykupił od koptów w 1859 roku pierwszy rosyjski konsul w Jerozolimie Władimir Dorgobużynow (1822-1888), przy czym początkowo miał tam stanąć budynek konsulatu, który jednak ostatecznie zbudowano w innym miejscu. W 1881 roku, po pielgrzymce do Ziemi Świętej wielkiego księcia Sergiusza (1857-1905) na działce tej rozpoczęto rozległe wykopaliska archeologiczne pod kierunkiem archimandryty Antonina, gdyż już wcześniej odkryto tam wiele przedmiotów starożytnych. Dwa lata później znaleziono w tym miejscu m.in. fragment drugiego muru jerozolimskiego z Progiem Bramy Sądowej, pochodzącego z V-IV wieku przed Chrystusem, łuk świątyni Hadriana, fragmenty innych murów i resztki dwóch kolumn bazyliki Grobu (Zmartwychwstania Pańskiego) z czasów cesarza Konstantyna Wielkiego i inne zabytki. Po zakończeniu wykopalisk bezpośrednio nad nimi stanęły w 1891 roku pomieszczenia „Podworja”, a 22 maja 1896 roku poświęcono tam cerkiew domową ku czci św. Aleksandra Newskiego.

Po rewolucji październikowej 1917 roku, gdy nowe władze zaraz na samym początku wprowadziły rozdział Kościoła od państwa i rozpoczęły masowe prześladowania religijne w całym kraju, posiadłości rosyjskie w Ziemi Świętej przeszły na własność Towarzystwa Palestyńskiego, które znalazło się na emigracji. „Podworje” należało do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego za Granicą do 1985 roku, gdy IPPO z archimandrytą Antoninem (Grabbem) na czele wyszło z jego jurysdykcji i przeszło do Rosyjskiego Towarzystwa Prawosławnego Ziemi Świętej z siedzibą w Monachium, na którego czele od 2004 roku stał obywatel Niemiec Nikolai Hofman (Nikołaj Woroncow-Hofman). Organizacja ta uważała się za prawdziwe Cesarskie Prawosławne Towarzystwo Palestyńskie, a jego zwierzchnikiem był Antonin (Grabbe), już wówczas biskup. Obecne władze IPPO twierdzą, że Hofman i jego organizacja nie mają nic wspólnego z historycznym Towarzystwem.

>>> Kard. Koch w Rimini: „pokój musi opierać się na sprawiedliwości”

Czym jest „Podworje”? Historia i znaczenie słowa

11 czerwca 2015 roku ówczesny premier Rosji Dmitrij Miedwiediew podpisał rozporządzenie, na mocy którego administracja prezydenta Federacji Rosyjskiej miała przeprowadzić niezbędne działania prawne na rzecz zapewnienia praw Rosji do „Podworja” i cerkwi św. Aleksandra Newskiego w Jerozolimie. Niebawem dokumenty te przekazano do rozpatrzenia Ministerstwu Sprawiedliwości Izraela, które – według polityków rosyjskich – „winny wydać dokument potwierdzający własność Państwa Rosyjskiego”. Podkreślono przy tym „niezwykłe zainteresowanie rozwiązaniem tego problemu patriarchy moskiewskiego Cyryla”.

Zdaniem izraelskiej gazety „Maariw”, powołującej się na znajdujący się w jej posiadaniu dokument Zarządu Rejestracji Praw do Nieruchomości i Własności Ziemskiej, 30 grudnia 2019 rząd Izraela przekazał prawa własności do „Podworja Aleksandrowskiego” władzom rosyjskim. Ale Towarzystwo w Monachium z Woroncowem-Hofmanem na czele natychmiast zaprotestowało przeciw tej decyzji i gdy 1 marca 2020 roku miano wydać odpowiednie dokumenty Rosji, sąd okręgowy w Jerozolimie wstrzymał te działania, choć – według Moskwy ~ Woroncow-Hofman nie miał żadnych dokumentów, które potwierdzałyby, że jest to własność Towarzystwa z Monachium. Swoje prawa do posiadania kompleksu w Jerozolimie zgłosił również Synod Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego za Granicą, powołując się na to, że obiektem tym zarządza Rosyjska Misja Duchowna tegoż Kościoła.

W marcu 2022 roku sąd okręgowy w Jerozolimie cofnął zapis rejestracyjny o prawach Federacji Rosyjskiej do „Podworja”, natomiast 3 czerwca tegoż roku minister spraw zagranicznych Rosji Siergiej Ławrow oświadczył, że proces przekazania całej tej placówki jego krajowi wkrótce się zakończy. ale wybuch wojny na Ukrainie, potem w Gazie, konflikt izraelsko-irański i kilka innych czynników odłożyły rozstrzygnięcie całej sprawy na czas nieokreślony.

Słowo „podworje”, czyli etymologicznie „podwórze”, oznaczało pierwotnie zajazd dla przybywających do dużego miasta w Rosji różnych wysłanników, posłów i innych przedstawicieli z innych miast i krajów. Bardzo szybko powstawały podobne placówki przy klasztorach („monastyrskoje podworje”) czy siedzibach biskupów („archijeriejskoje podworje”) a z czasem lokalne Kościoły prawosławne zaczęły tworzyć swoje „podworja” przy innych Kościołach jako swego rodzaju własne delegatury (choć prócz tego istnieją też oficjalne przedstawicielstwa tych Kościołów). W skład tego rodzaju obiektów wchodzą obowiązkowo cerkiew, dom gościnny i nieraz też inne pomieszczenia. W Moskwie takie placówki ma siedem lokalnych Kościołów prawosławnych, w tym chiński i amerykański (nie uznawane przez Kościoły języka greckiego).

Zobacz także