Dlaczego bomby spadają na Strefę Gazy? O źródłach konfliktu

Źródła konfliktu izraelsko-palestyńskiego sięgają głębiej w przeszłość niż powstanie współczesnego państwa Izrael w 1948 r. Terytoria te od wieków zamieszkiwali palestyńscy Arabowie, którzy podjęli starania o utworzenie niezależnego kraju w czasie I wojny światowej. Podobne dążenia mieli syjonistyczni Żydzi z Europy oraz USA.

Kim są syjonistyczni Żydzi? Syjonizm to ruch, który uformował się w XIX w. i gromadził zwolenników utworzenia państwa żydowskiego na terenie Palestyny. W tym czasie region ten należał do tureckiego Imperium Osmańskiego, które coraz bardziej słabło. Zamieszkujący go Arabowie również marzyli o własnym państwie. Koncepcje były różne – mówiono o jednym wielkim państwie arabskim obejmującym liczne tereny na Bliskim Wschodzie albo o kilku mniejszych krajach. Wybrzmiały one mocno podczas I wojny światowej, gdy władze w Stambule zdecydowały się sprzymierzyć z Niemcami. Przyłączyły się tym samym do bloku wrogiego Wielkiej Brytanii oraz Francji. Kraje te miały swoje interesy na Bliskim Wschodzie. Zaczęto mówić o podziale ziem Imperium Osmańskiego, a arabskie środowiska niepodległościowe chciały wykorzystać dążenia państw Ententy, czyli porozumienia Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji przeciwko Trójprzymierzu Niemiec, Włoch i Austro-Węgier (później do Ententy przystąpiło wiele innych państw przeciwnych Niemcom).

Obietnice

Brytyjczycy docenili – przynajmniej deklaratywnie – wsparcie udzielone przez Arabów w walce z Imperium Osmańskim. Mocno zaangażował się ród Haszymidów, którzy szczycili się pochodzeniem od Al-Hasana, syna Fatimy, córki samego Mahometa. Od wieków w rodzinie tej przekazywano tytuł Wielkiego Szarifa Mekki. W czasie I wojny światowej godność tę piastował Husajn Ibn Ali. Prowadził on ożywioną korespondencję z Henrym McMahonem, wysokim urzędnikiem brytyjskim w Egipcie, kontrolowanym wówczas przez Wielką Brytanię. W listach padło wiele obietnic, które zmotywowały szarifa do wzniecenia antyosmańskiej rebelii Arabów. Początkowo ogłosił się nawet królem państw arabskich, lecz po sprzeciwie swoich sprzymierzeńców w Europie przyjął tytuł króla Hidżazu, państwa, którego flaga przypominała dzisiejszą flagę Palestyny.

Miejsce masakry palestyńskich mieszkańców wioski Deir Yassin, którą dokonały syjonistyczne bojówki w kwietniu 1948 r./fot. Kippi70 using CommonsHelper.[1], Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=9045361

Nastroje Arabów mogły nieco ochłodzić rozmowy państw Ententy, które uzgodniły umiędzynarodowienie oraz podział dużej części Palestyny pomiędzy sygnatariuszy. Z pewnością nie spodobała im się także deklaracja brytyjskiego ministra spraw zagranicznych Arthura Jamesa Balfoura, którą wyraził w liście do lidera społeczności żydowskiej w Anglii, Lionela Waltera Rothschilda. Zapewniał w nim wsparcie swojego kraju dla stworzenia „narodowego domu” dla Żydów w Palestynie. Mgliście zapewniono też, że „nie zostanie podjęte żadne działanie, które mogłoby naruszyć prawa obywatelskie i religijne istniejących w Palestynie społeczności nieżydowskich”.

Wyścig po państwo

Po wojnie Palestyna stała się tzw. terytorium mandatowym (obszary odebrane Niemcom i Turcji i powierzone pod zarząd zwycięskim państwom Ententy) Wielkiej Brytanii. Administracja terytorium miała trwać aż do uzyskania przez dane państwo niepodległości. Rozpoczął się wyścig po własne państwo. Żydzi migrowali do Palestyny i wykupywali ziemię, by zapewnić sobie przewagi. Wzmożona migracja miała miejsce po dojściu przez Hitlera do władzy w Niemczech. Z oczywistych względów wielu Żydów musiało uciekać i część z nich wybierała Palestynę. W 1936 r. ich populacja w tym regionie wynosiła już prawie 400 000 osób.

Już w tamtym czasie dochodziło do napięć i przemocy pomiędzy obiema społecznościami, które rościły sobie prawo do własnego państwa. Żydzi powoływali się na Biblię i istnienie państwa Izrael na tym terenie przed tysiącami lat. Arabowie rościli sobie prawo do tych ziem na podstawie swojej wielowiekowej obecności – byli de facto ich rdzennymi mieszkańcami (zresztą Żydzi również wracali do swoich pradawnych ziem).

Ludzie, których nie było

W 1947 r. Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych wezwało do utworzenia dwóch odrębnych państw w Palestynie – żydowskiego i arabskiego. Jerozolima miała wejść pod zarząd międzynarodowy. Syjoniści przyjęli tę propozycję z entuzjazmem. Podobny pomysł wcześniej zaprezentowali już Brytyjczycy. W obu przypadkach sprzeciwiali się temu Arabowie. Gdy więc 14 maja 1948 r. Izrael formalnie ogłosił niepodległość, do Palestyny weszły wojska sąsiednich państw arabskich. Rozpoczęła się wojna, która zmusiła tysiące Palestyńczyków do ucieczki z ich własnych domów. Izraelowi udało się zająć większe terytorium niż zakładały to międzynarodowe deklaracje.

Palestyńscy uchodźcy wygnani z miejscowości Tantura w 1948 r./fot. Benno Rothenberg /Meitar Collection / National Library of Israel / The Pritzker Family National Photography Collection, CC BY 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=112966383

W 1949 r. podpisano porozumienie, w wyniku którego większość Palestyny przypadła nowemu państwu żydowskiemu. Tereny nazwane jako Zachodni Brzeg wraz ze wschodnią częścią Jerozolimy przejęła pod kontrolę Jordania. Egipt zajął niewielki obszar u wybrzeży Morza Śródziemnego, które znamy dzisiaj jako Strefę Gazy. Wielu uchodźców palestyńskich, wypędzonych z miejsc, w ktorych żyli od pokoleń, właśnie tam znalazło swój nowy dom – było ich przynajmniej 700 000. Palestyńczycy nazwali to terminem nakba, co po arabsku znaczy katastrofa. Stało się to częścią ich narodowej traumy. Ci, którzy zostali na terenie Izraela, słyszeli, że przed utworzeniem Izraela na tym terenie właściwie nic nie było. Palestyńscy Arabowie stali się „ludźmi, których nie było”. Całe miasta i wsie zrównywano z ziemią, by zatrzeć ślady po ich dawnych mieszkańcach.

Strefa Gazy pod okupacją Izraela

Spójrzmy na kontekst, w której znalazły się obie społeczności. Państwo Izrael otoczone jest zewsząd przez wrogie mu państwa arabskie, które nie uznały jego istnienia. Zamieszkujący je Żydzi żyją wciąż świeżą traumą Holokaustu. Patrzyli z niepokojem na swoich palestyńskich sąsiadów, którzy przecież nie życzyli sobie ich w Palestynie, a potem zostali potraktowani jak niechciani intruzi na własnej ziemi. Izrael inwestuje w broń, wojsko i służby specjalne, by zapewnić sobie jak największe poczucie bezpieczeństwa. Z drugiej strony są Palestyńczycy, wypędzeni z poczuciem poniżenia i utraty tego – co jak twierdzili – do nich należało. W Izraelu stali się obywatelami drugiej kategorii. Pokojowe współistnienie było wyjątkowo trudnym zadaniem w tej sytuacji.

Państwa arabskie życzyły sobie unicestwienia Izraela. W latach 60. najbardziej antyizraelską retoryką wyróżniał się przywódca Egiptu Gamal Abdel Naser. W 1967 r. udało mu się doprowadzić do wycofania wojsk ONZ ze stref buforowych między Izraelem i Egiptem. Rozpoczął też blokadę izraelskich portów, a sąsiadujące z Izraelem kraje arabskie rozpoczęły koncentrację wojsk u jego granic. Rząd Lewi Eszkola podjął decyzję o prewencyjnym uderzeniu na szykujących się do ataku arabskich sąsiadów. Wojna, która wybuchła 5 czerwca, trwała zaledwie… 6 dni (stąd jej nazwa – wojna sześciodniowa). Już 11 czerwca zawarto rozejm. W wyniku walk Izrael rozpoczął okupację Strefy Gazy, Zachodniego Brzegu i wschodniej części Jerozolimy (oraz innych terytoriów, ale nie chcę zbyt komplikować tego artykułu). Chociaż rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ, uchwalona jeszcze w tym samym roku, nakazywała wycofanie izraelskich wojsk z tych terenów, to przez Izrael została ona całkowicie zignorowana.

W następnych dekadach doszło do kolejnych wojen Izraela z państwami arabskimi, które nie są jednak tak istotne dla ukazania najważniejszych faktów pomagających zrozumieć źródła obecnego konfliktu.

Powstanie Hamasu

Utrapieniem Izraela była Organizacja Wyzwolenia Palestyny, która początkowo nie uznawała rozwiązania dwupaństwowego i sprzeciwiała się istnieniu Izraela poprzez przemoc. W latach 70. pod kierownictwem Jasira Arafata odchodziła od terroryzmu. Zyskała nawet międzynarodowe uznanie jako jedyny przedstawiciel interesów Palestyńczyków. Rozpoczęto szukanie innych metod rozwiązania sprawy Palestyny. Sam Arafat był ceniony przez Jana Pawła II, który spotykał się z nim wielokrotnie, zwłaszcza później, na przełomie wieków.

Wśród Palestyńczyków na terenach okupowanych narastała frustracja. Czarę goryczy miał przelać wypadek spowodowany przez Izraelczyka, który odebrał życie czterem Palestyńczykom. W 1987 r. wybuchła pierwsza intifada, czyli powstanie. Najbardziej znane zdjęcia z tego czasu pokazują Palestyńczyków rzucających kamieniami w izraelskie czołgi. W 1988 r. Arafat ogłosił powstanie państwa palestyńskiego, którego prezydentem został mianowany rok później.

Szerokie poparcie zdobywali jednak także ci, którzy nie wierzyli w ścieżkę pokojową. Co więcej, wciąż uważali, że powstanie Izraela było bezprawne. Ahmad Jasin, kierujący w Palestynie Stowarzyszeniem Braci Muzułmanów, chwilę po wybuchu powstania założył militarną grupę o nazwie Hamas. Organizacja poszła w przeciwnym kierunku niż Organizacja Wyzwolenia Palestyny – wybrała terroryzm.

Zamach na autobus w Hajfie w 2003 r., w którym zginęło 17 osób, przygotowany przez Hamas/fot. B. Železník, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=13314995

Co wydaje się ironią losu, Bracia Muzułmanie byli finansowani przez Izrael jako przeciwwaga dla wojowniczych świeckich nacjonalistów. Przez długi bowiem czas to religijne stowarzyszenie zajmowało się głównie dziełami miłosierdzia i pomocą społeczną.

W stronę terroru

Dążenia pokojowe OWP nie spotykały się z poparciem części Palestyńczyków. Wielu uważało – zresztą skądinąd słusznie – że działania Izraela w tym kierunku są głównie fasadowe.

Do historycznego porozumienia pomiędzy organizacją kierowaną przez Arafata a Izraelem reprezentowanym przez premiera Icchaka Rabina doszło w Oslo. Podpisano je 13 września 1993 r. w Waszyngtonie w obecności prezydenta USA Billa Clintona. Rok później obaj sygnatariusze Arafat i Rabin otrzymali pokojową nagrodę Nobla. Na mocy porozumienia utworzono Autonomię Palestyńską obejmującą Zachodni Brzeg i Strefę Gazy.

Icchak Rabin, Bill Clinton i Jasir Arafat po podpisaniu porozumienia, 13 września 1993/fot. Vince Musi / The White House – gpo.gov, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=7273344

Hamas uznał układ z Izraelem za zdradę sprawy palestyńskiej. Zaraz po jego podpisaniu przeprowadził krwawe zamachy terrorystyczne. Nastroje w samym Izraelu również nie zawsze sprzyjały podobnym porozumieniom pokojowym, co pokazuje wzrost popularności skrajnej prawicy.

W 2007 r. Hamas przejął władzę w Strefie Gazy. Politycznie przełom wieków i pierwsze dekady XXI w. to przemiennie kryzysy i dążenia pokojowe. W międzyczasie Hamas wysadzał bomby i ostrzeliwał terytorium Izraela, zabijając izraelskich cywili, a Izrael atakował rakietami palestyńskie miasta. Problem jest znacznie głębszy niż polityka i starcia militarne. Izrael wielokrotnie popierał tworzenie nielegalnych osiedli żydowskich na terenach, które formalnie należą do Palestyńczyków. Niejednokrotnie ci żydowscy osadnicy byli (i są) bardzo agresywni nie tylko wobec muzułmańskich Palestyńczyków, lecz także wobec chrześcijan, wypędzając ich z ich posiadłości. Żydowscy radykałowie twierdzą, że skoro Bóg podarował im tę ziemię, to mają do niej bezwzględne prawo. Owoce rozwoju Izraela trafiają głównie do Żydów, a Palestyńczycy w praktyce są w tym kraju obywatelami drugiej kategorii. Część społeczeństwa Izraela od dawna traktuje ich jako niemal nie-ludzi. Obecnie już niektórzy prominentni politycy Izraela zupełnie otwarcie uważają ich za „zwierzęta”. Tolerowano brutalność wojska wobec Palestyńczyków czy przemoc psychiczną polegającą na celowym i nieuzasadnionym przeszukiwaniu domów Palestyńczyków, by wzbudzać w nich strach.

Poruszający przykład podał Raja Shehadeh w książce Dlaczego Izrael boi się Palestyny?. W 2016 r. żołnierze postrzelili 21-letniego Abd al-Fattaha asz-Szarifa, który miał podobno ich zaatakować. Do rannego przybył 18-letni medyk wojskowy Elor Azaria. Spodziewalibyśmy się, że ten młody chłopak – jakby nie patrzeć należący do służby medycznej – pomoże rannemu. Zamiast tego wziął karabin i strzelił mu w głowę. Rodzina miała być dumna z zabójcy. Jego czyn zdobył też pewne poparcie w społeczeństwie Izraela.

Z drugiej strony działania Hamasu – pomimo swojej brutalności – także zdobywały popularność wśród niektórych Palestyńczyków. A organizacja ta uważa przecież, że Izrael powinien zniknąć z mapy. Wzajemne ataki tylko pogłębiały niechęć. I tak trafiliśmy do tragedii, która wydarza się na naszych oczach. Całkowicie godny potępienia zamach Hamasu, który zapoczątkował zupełnie nieadekwatną zemstę Izraela. Cel zdaje się być jeden – eksterminacja Palestyńczyków i łamanie wszelkich standardów prawa międzynarodowego. Myślę, że możemy mówić już o ludobójstwie. Za tym wszystkim z ukrycia wychylają się jeszcze interesy producentów broni w Izraelu i ukrócenie niezadowolenia z rządów Netanjahu. To drugie łatwo można zrobić poprzez zjednoczenie podzielonych Izraelczyków wobec wspólnego wroga. A jednak protesty w Izraelu przeciwko działaniom obecnego rządu wciąż trwają. Pytanie tylko, czy po tym wszystkim pojednanie będzie jeszcze możliwe?