Meksyk: wizerunek Chrystusa wykonany techniką przedhiszpańską [+ZDJĘCIA]

Wizerunek Chrystusa z Sacromonte, przechowywany dziś w bazylice Matki Bożej z Zapopan, to świadek historii Meksyku i jego ewangelizacji. To jedno z dzieł sztuki sakralnej, które stworzone zostało przedhiszpańską techniką modelowania z pasty kukurydzianej.

Dzisiaj wizerunek (Meksykanie często nie lubią jak mówi się „figura” lub „posąg”) Señor del Sacromonte (Pan z Sacromonte) należy do najcenniejszych meksykańskich przedstawień Ukrzyżowanego. Znajduje się obecnie w kaplicy Kalwarii w bocznym wejściu bazyliki, którą odwiedzają rocznie miliony pielgrzymów, zwłaszcza z regionu. Nic dziwnego, że ten wizerunek Jezusa Cierpiącego mijamy, idąc do konfesjonałów, by wyspowiadać się w tym maryjnym sanktuarium. Raz do roku, na początku sierpnia, to dzieło sztuki jest wystawiane do kościoła oraz obnoszone w uroczystej procesji. Stanowi to kulminację uroczystej nowenny. Chociaż główną patronką bazyliki jest oczywiście Matka Boża Oczekująca, to nie brakuje miejscowych wiernych, którzy mają duże nabożeństwo również do tego wizerunku Ukrzyżowanego.

Pradawna technika

Rzeźba została wykonana w unikalnej metodzie modelowania z pasty kukurydzianej, stosowanej przez indiańskich artystów w regionie Michoacán, zwanej tatzingueni. Mieszkańcy tych terenów to Purépecha, przez Hiszpanów nazwani Taraskami. Tworzyli oni z pasty z łodyg kukurydzy figury przedstawiające różne bóstwa. Materiał sprawiał, że były one stosunkowo lekkie, a więc i łatwe do obnoszenia w trakcie procesji i uroczystości. Wspominał o tym – choć późno, bo w XVIII w. – augustiański zakonnik Matías de Escobar y Llamas. Tę artystyczną tradycję przejęło chrześcijaństwo.

W Meksyku ważną rolę w pierwszej ewangelizacji oraz tworzeniu otoczonych potem wielkim kultem wizerunków odegrali przede wszystkim franciszkanie. W 1525 r. władca Tarasków Tangáxoan II zaprosił ich do swojej stolicy Tzintzuntzan (miasto istnieje do dzisiaj), by głosili Ewangelię. Sam wcześniej przyjął chrzest oraz imię Franciszek. Pomimo wkładu w ewangelizację rejonu kolonizatorzy z Europy oskarżyli go o potajemne praktykowanie dawnej wiary i zabójstwa Hiszpanów. Wykonano na nim wyrok śmierci – o zgrozo – 14 lutego 1530 r.

Nie zabiło to jednak szerzącej się wśród ludu Purépecha wiary katolickiej. Wkrótce na bazie dawnej tradycji powstał wizerunek Chrystusa Ukrzyżowanego wykonany starą techniką tatzingueni. Znamy go dzisiaj właśnie jako Pana z Sacromonte.

Goznes

Mierzący 220 cm wysokości wizerunek wyróżnia się nie tylko realistycznym odwzorowaniem ciała, ale też cechą, która odróżnia go od typowych przedstawień Chrystusa czy świętych. Posiada on bowiem siedem ruchomych stawów (tzw. goznes) – w szyi, ramionach, łokciach i kolanach – co umożliwia ustawianie rzeźby w różnych pozycjach liturgicznych: ukrzyżowanego, zdjętego z krzyża, leżącego w grobie. To czyni go nie tylko artystycznym arcydziełem, ale także funkcjonalnym narzędziem pobożności pasyjnej.

Nie wiadomo dokładnie, kto był autorem tego wizerunku. Przypisuje się go Matíasowi de la Cerda, prawdopodobnie pochodzącemu z Andaluzji. Działający w XVI w. artysta w swoich dziełach łączył europejską anatomię i styl z lokalną techniką i surowcami. Chrystus z Sacromonte przypomina inne wizerunki z tego kręgu, które również posiadają ruchome stawy i zostały wykonane z pasty z łodyg kukurydzy.

Wizerunek trafił prawdopodobnie z Pátzcuaro w stanie Michoacán do San Luis Potosí, gdzie przez stulecia czczono go pod imionami Cristo del Descendimiento i Cristo del Santo Entierro. Miała tam ogromne znaczenie ewangelizacyjne, szczególnie wśród rdzennych grup Huachichiles i Guamares.

Pod osłoną nocy

W latach 20. XX w., podczas prześladowań Kościoła w czasie rządów Álvaro Obregóna, wizerunkowi groziło zniszczenie. W obawie przed profanacją franciszkanie postanowili potajemnie przewieźć go z San Luis Potosí do bezpiecznego wówczas klasztoru w Zapopan. W 1922 r., pod osłoną nocy, trzej zakonnicy ostrożnie zdjęli rzeźbę z krzyża, rozdzielili ją na dwie części, zapakowali i przetransportowali do Zapopan. Tam rozpoczęła się nowa historia kultu tego wizerunku.

Rzeźba została poddana dwóm znaczącym restauracjom w XX w. Pierwszą przeprowadzono w 1932 r., choć niestety wiązała się ona z kontrowersyjnym skróceniem postaci Chrystusa o 20 cm. W 1960 r., przez postępującą degradację spowodowaną wilgocią w refektarzu, wizerunek został ponownie odrestaurowany.

Po zakończeniu restauracji nadano wizerunkowi oficjalnie imię Señor del Sacromonte de Zapopan i umieszczono go w kaplicy Kalwarii. Od 6 sierpnia 1961 r., w dzień Przemienienia Pańskiego, rozpoczęto coroczne uroczystości ku jego czci.

Żywa tradycja kultu

Kult Señor del Sacromonte nie ogranicza się do liturgii. Wśród jego wielkich czcicieli wyróżniali się m.in. Francisco„Panchito” Ornelas – świecki opiekun wizerunku, który codziennie zapalał tysiące świec przynoszonych przez wiernych, oraz o. José María Bernal, który aż do śmierci towarzyszył mu z modlitwą i kwiatami, a także br. Maseo Salcedo OFM – zakrystian z bazyliki w Zapopan, opiekujący się nim przez ponad 40 lat (!).

Señor del Sacromonte jest doskonałym przykładem artystycznej syntezy renesansowego ideału ciała z ekspresją cierpienia Zbawiciela, przynoszącego światu odkupienie. Jego nagie, pokaleczone ciało, korona cierniowa i zakrwawione rany wywołują wzruszenie i pobożność. Jego twarz – wyrażająca cechy europejskie i indiańskie – staje się uniwersalnym przesłaniem ofiarnej miłości.

Wydaje się, że główna Patronka bazyliki nieco przesłania kult Pana z Sacromonte. Zapytany przeze mnie o to zakonnik stwierdził, że nie jest on tak mocno obecny wśród wiernych. Niemniej są przecież i tacy, którzy w tym wizerunku odkryli bezgraniczną miłość Boga.