Prawa człowieka, prawa stworzenia [MISYJNE DROGI]

Amazonia to nie tylko przyroda. To także ludzie, kultury i historie, które często pozostają niewidzialne dla świata. To miejsce, gdzie prawa człowieka i prawa stworzenia są codziennie łamane w ciszy dżungli, z dala od nagłówków gazet. W tym kontekście Kościół odgrywa szczególną rolę: jest jednym z nielicznych głosów, które nie milczą.

Marisol ma 32 lata i pochodzi z ludu Maijuna, dawniej nazywanego Orejones – nazwa wzięła się od tradycyjnych ozdób noszonych w uszach. Do dziś Maijuna zachowują swój język i część zwyczajów, choć małe amazońskie miasteczka stopniowo ich wchłaniają, czyniąc jednocześnie niewidzialnymi i bardziej narażonymi na przemoc. Marisol nie mówi dobrze po hiszpańsku, ponieważ w domu używano wyłącznie języka ojczystego. Gdy wyjechała do miasta w poszukiwaniu pracy, została sama. Zaszła w ciążę. Usłyszała, że „nie ma żadnych praw” i że dziecko zostanie przekazane ojcu. Przerażona uciekła do innego miejsca, gdzie wychowywała syna samotnie z pomocą rodziny. Później urodziła chorą córeczkę – z wodogłowiem, niewidomą, z poważnymi wadami stóp. W szpitalu mogła liczyć na towarzyszenie oraz pomoc w organizacji badań i zabiegów. Adwokatka wyjaśniła jej, że ma prawo do swoich dzieci i może domagać się wsparcia finansowego ze strony ojca. Jej historia nie jest wyjątkiem.

Kobiety Amazonii

W wielu amazońskich wioskach sytuacja kobiet jest dramatyczna. Często nie mają dostępu do edukacji, bardzo wcześnie zostają matkami i są całkowicie zależne od mężczyzn. Ich życie koncentruje się wokół opieki nad dziećmi, pracy w domu i na chacra, czyli polu uprawnym. Wiele z nich doświadcza przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej i ekonomicznej. Tam, gdzie pojawia się szybki pieniądz: nielegalne wydobycie złota, uprawy koki czy wycinka lasów, rosną alkoholizm, handel ludźmi i przemoc domowa.

Carmelita i walka o Mazán

Carmelita pochodzi z Mazán – małego miasteczka, które nosi taką samą nazwę jak rzeka. Dziś samotnie wychowuje dziecko. Ostatnie miesiące spędziła w Limie, mieście chaosu i jedenastu milionów ludzi. Jest córką lokalnych animatorów wspólnot, uformowanych przez nasz wikariat apostolski, czyli odpowiednik polskiej diecezji. Od dziecka wiedziała, że wiara to nie tylko modlitwa, ale także odwaga nazywania niesprawiedliwości po imieniu. Mazán – niegdyś piękna, żywa rzeka – w ostatnich dekadach została zniszczona przez masową wycinkę lasów, stosowanie trucizn do połowów oraz działalność poszukiwaczy złota. Mimo że państwo ogłosiło ten teren rezerwatem, nadal wydawano koncesje na eksploatację drewna i zasobów naturalnych. Parafia w Mazán, animatorzy wspólnot oraz stowarzyszenie promotorów zdrowia zorganizowali się. Z pomocą prawnika rozpoczęli długi proces sądowy, który zakończył się w Trybunale Konstytucyjnym. W 2007 r. orzeczono, że koncesje muszą zostać cofnięte, ponieważ naruszono konstytucyjne prawo do środowiska odpowiedniego dla życia. Wyrok istnieje. Zmiany – nie. Carmelita i inni lokalni liderzy nadal walczą, ryzykując własnym bezpieczeństwem. Wikariat szuka sposobów, jak im towarzyszyć w tej trudnej i niebezpiecznej drodze. W Peru co roku słyszy się o zabójstwach i zaginięciach obrońców ziem i rzek.

Irano – obrona ziem

Irano mieszka nad Yavarí, graniczną rzeką Peru i Brazylii. To obszar, do którego niemal nie docierają instytucje państwowe, a jeśli już – często są skorumpowane. Niedawno przyjechał do Iquitos, siedziby wikariatu, by zapytać, jak formalnie zarejestrować wioski jako wspólnoty ludności autochtonicznej (comunidades nativas). Jego matka pochodzi z ludu Yagua, który od pokoleń zamieszkiwał te tereny. Przez lata żyli w pokoju, aż pojawiły się koncesje na wycinkę drzew. Zabroniono im polować i łowić, robić tego, co było od zawsze częścią ich życia. Doszło do inwazji innych grup. Irano pokazuje nagrania, na których słychać strzały i widać przepychanki. Rejestracja wspólnoty jest kosztowna i długotrwała, ale Irano nie traci nadziei. Wierzy, że uznanie prawne pozwoli im chronić ziemie, na których żyli od pokoleń.

Złoto, ropa i rtęć – cena „rozwoju”

Cena złota na rynkach światowych przekracza dziś 120 tys. euro. Gorączka złota dotarła do Amazonii. Po rzekach pływają tratwy (dragas), które przekopują dno, używając rtęci. Praktycznie wszystkie główne rzeki regionu są dotknięte tym procederem. Instytucje odpowiedzialne za ochronę środowiska często „przymykają oko”, a lokalni liderzy ryzykują życie, mówiąc „nie”. Inni milczą ze strachu lub wchodzą w ten proceder, ponieważ przynosi on szybkie zyski. Nad rzeką Putumayo badania wykazały stężenie rtęci siedmiokrotnie wyższe niż dopuszcza Światowa Organizacja Zdrowia. Rtęć niszczy układ nerwowy, szczególnie zagrażając kobietom i dzieciom. We wrześniu doszło do kolejnego wycieku ropy na rzece Napo w Ekwadorze. Zanieczyszczenia dotarły do Peru, a następnie do Amazonki. Rzeka stanowi tu centrum życia – jest źródłem pożywienia, wody i komunikacji. W wielu wioskach pije się deszczówkę albo wodę bezpośrednio z rzeki. Każde skażenie jest bezpośrednim zagrożeniem życia.

Wszystko jest połączone

Dla ludów autochtonicznych Amazonii świat jest całością. Nie istnieje podział na człowieka i „resztę stworzenia”, która miałaby mu służyć. Człowiek, rzeka, las, zwierzęta i życie niewidzialne są ze sobą nierozerwalnie związane. Zranienie rzeki jest zranieniem wspólnoty, a zniszczenie lasu – utratą życia i tożsamości. Starszyzna ludu Murui (Huitoto) przypomina, że Moo Buinaima – Stwórca – powierzył im troskę o wszystko, co istnieje. Ochrona stworzenia jest moralnym zobowiązaniem. W czasach polityki eksploatacji cierpi całe stworzenie – a człowiek razem z nim.

Rodzime oblicze Kościoła

Kościół w Amazonii nie stoi z boku problemów, które dotykają ziemię i jej mieszkańców. Papież Franciszek wielokrotnie przypominał o „opcji na rzecz najuboższych” i podkreślał, że krzyk ziemi jest krzykiem ubogich. W adhortacji „Umiłowana Amazonia” czytamy: „Zważywszy na sytuację ubóstwa i porzucenia wielu mieszkańców Amazonii, inkulturacja musi mieć wyraźnie charakter społeczny i być nacechowana zdecydowaną obroną praw człowieka” (UA 75). Podczas spotkania z przedstawicielami ludów Amazonii w Puerto Maldonado w 2018 r. papież powiedział słowa, które do dziś wyznaczają kierunek drogi Kościoła w tym regionie: „Pomóżcie waszym biskupom, pomóżcie waszym misjonarzom i misjonarkom, aby łączyli się z wami i w ten sposób, prowadząc dialog ze wszystkimi, mogli kształtować Kościół o obliczu amazońskim oraz Kościół o obliczu rodzimym”. Te słowa są nie tylko wezwaniem, lecz także konkretnym programem działania. Jesteśmy na drodze synodalnej, podejmując każdego dnia kolejne – często małe – kroki ku Kościołowi o obliczu amazońskim: Kościołowi, który słucha, uczy się i idzie razem z ludnością Amazonii.

Terytorium graniczne – rzeczywistość zapomniana

Na terenie wikariatu św. Józefa znad Amazonki żyje co najmniej dziesięć ludów autochtonicznych: Maijuna, Secoya, Kichwa, Murui, Ocaina, Bora, Yagua, Ticuna, Arabela, Kukama i Ajebeco, często wymieszanych z ludnością metyską. To teren graniczny z Ekwadorem, Kolumbią i Brazylią. Sprzedaż koncesji, korupcja, działalność grup przestępczych, brak dostępu do opieki zdrowotnej i edukacji oraz zanieczyszczenie rzek – to tutejsza codzienność. Odległości są ogromne – młodzi ludzie płyną dzień lub dwa łodzią motorową, by dotrzeć do szkoły z internatem i zobaczyć rodzinę raz w roku. Brak prądu, wody pitnej i łączności wciąż pozostaje rzeczywistością wielu wiosek.

Nieść nadzieję

Z jednej strony widać systemowe łamanie praw, eksploatację i przemoc. Z drugiej – rosnącą świadomość, organizację i odwagę lokalnych wspólnot, szczególnie kobiet. Kościół, obecny pośród nich, nie narzuca, lecz towarzyszy. Słucha, broni i daje narzędzia. Biuro Obrony Życia i Kultury Wikariatu św. Józefa znad Amazonki udziela pomocy prawnej, prowadzi formację z zakresu praw człowieka, organizacji wspólnot i przeciwdziałania przemocy. Wzmacnia rolę kobiet i towarzyszy działaniom na rzecz ochrony tożsamości kulturowej. Daje nadzieję.

Co dało mi 14 lat w Amazonii?

Te lata ukształtowały mnie jako człowieka i wciąż mnie kształtują. Otworzyły mnie na nowe rzeczywistości, nauczyły słuchać i iść razem z innymi. Przede wszystkim były i są doświadczeniem towarzyszenia Boga w moim życiu. Tak jak my staramy się towarzyszyć ludziom Amazonii w ich codziennych zmaganiach, tak Bóg towarzyszy mi w mojej własnej drodze życia.

Zobacz także