Świnka morska na Ostatniej Wieczerzy. Jak katolicyzm spotkał się z kulturą Inków?

Papież Leon XIV odmówi dziś modlitwę Anioł Pański przed katedrą w Cusco, dawnej stolicy Inków. Znajduje się tam obraz „Ostatnia wieczerza”, na którym Jezus ma przed sobą pieczoną świnkę morską. To tylko jeden z przykładów na to, jak katolicyzm splata się tam z lokalnymi zwyczajami.

Papież przybywa do Cusco w rocznicę podboju miasta przez hiszpańskich konkwistadorów. Zdobycie stolicy imperium Inków 15 listopada 1533 roku było kluczowym momentem w europejskiej kolonizacji Ameryki. W jej następstwie – głównie od przywleczonych z Europy chorób, ale także z powodu walk, masakr, egzekucji i niewolniczej pracy – życie straciły miliony ludzi.

Pod rządami Hiszpanów religia katolicka stała się dominującym wyznaniem w utworzonym przez nich Wicekrólestwie Peru. W niektórych przypadkach chrystianizacja rdzennej ludności oznaczała adaptację katolicyzmu do miejscowych warunków i wchłanianie tradycji, które były tu obecne przed kolonizacją. – Po drodze doszło do licznych wymian, nałożeń i adaptacji. Przedhiszpańskie wierzenia nie przetrwały w niezmienionej postaci. To, co obserwujemy dzisiaj, jest zarówno katolicyzmem zawierającym elementy andyjskie, jak i odwrotnie – oceniła w rozmowie z PAP Gabriela Ramos, historyczka z Uniwersytetu Cambridge, specjalizująca się w kulturze regionu andyjskiego.

W toku tego procesu narodziły się barwne tradycje, uznawane obecnie za część dziedzictwa kulturowego Peru i całego świata. Co roku w maju lub czerwcu, 58 dni po Niedzieli Wielkanocnej, tysiące rdzennych mieszkańców z okolic Cusco biorą udział w pielgrzymce do Sanktuarium Pana Śnieżnej Gwiazdy, w której – jak podkreśla UNESCO – elementy katolickie mieszają się z kultem bóstw przedhiszpańskich. – Ludność Andów jest głęboko religijna, a katolicyzm stanowi dla niej sposób wyrażania własnych przekonań, uczuć i nadziei – podkreśliła Ramos.

Profesor antropologii z Uniwersytetu Narodowego Św. Antoniego Opata w Cusco (UNSAAC) Jean-Jacques Decoster powiedział PAP, że współistnienie dwóch systemów kulturowych na przestrzeni wieków wymyka się ramom synkretyzmu religijnego i stanowi „najbardziej charakterystyczny rys kultury andyjskiej”.

Zaznaczył, że dziś zdecydowana większość społeczności to gorliwi katolicy, a przejawy andyjskich wierzeń – takie jak składanie symbolicznych ofiar dla Ziemi czy ceremonie ku czci Pachamamy i apus, duchów gór – współistnieją z silną wiarą chrześcijańską.

„Ostatnia wieczerza”, zdobiąca katedrę w Cusco, to jedno z najwybitniejszych dzieł szkoły kuskeńskiej, nurtu w malarstwie łączącego europejskie techniki i tematy z elementami lokalnymi. Na talerzu przed Jezusem widać pieczoną świnkę morską – zwierzę hodowane i spożywane już przez Inków, dla których było ono również zwierzęciem ofiarnym i rytualnym.

Według Decostera na XVIII-wiecznym płótnie przypisywanym rdzennemu lub metyskiemu malarzowi Marcosowi Zapacie prawdopodobnie przedstawiono posiłek o charakterze ceremonialnym – zgodnie z andyjską tradycją, w której „podanie świnki morskiej stanowiło wyraz szacunku dla statusu zaproszonych gości”. 

Na obrazach z okresu kolonialnego pojawiają się też inne miejscowe elementy, nieznane wcześniej w Europie, jak ziemniaki, kukurydza i lokalne owoce. Adaptacja dotyczy jednak też kwestii duchowych. W Andach kult maryjny mieszał się z czcią dla Pachamamy, andyjskiej bogini Ziemi. Na obrazach Matkę Bożą często wpisywano w figurę trójkąta w nawiązaniu do gór wiązanych z Pachamamą.

W „Ostatniej wieczerzy” z katedry w Cusco część komentatorów widzi natomiast także subtelny wyraz buntu przeciwko kolonizacji. W twarzy Judasza, apostoła, który zdradził Jezusa, upatruje się podobieństwa do Francisco Pizarro, przywódcy hiszpańskich konkwistadorów, którzy podbili Cusco i imperium Inków.

– Przemiany kulturowe były początkowo narzucone przy użyciu siły przez Europejczyków w XVI wieku. Konkwistadorzy wykorzystywali chrześcijaństwo jako narzędzie dominacji i kontroli nad ludami andyjskimi, jak i jako uzasadnienie tej dominacji: chodziło o krzewienie prawdziwej wiary w pogańskim świecie – zaznaczył Decoster.

Po zdobyciu miasta konkwistadorzy splądrowali inkaskie pałace i świątynie, w tym najważniejszą – świątynię Słońca (Coricancha). Na jej murach wznieśli kościół i klasztor dominikański. W 1950 roku został on poważnie zniszczony w trzęsieniu ziemi, natomiast stare mury przetrwały niemal bez szwanku, co zwróciło uwagę badaczy na kunszt inkaskich budowniczych. – Początkowo Inkowie byli otwarci na przyjęcie chrześcijańskich symboli. Jako politeiści byli przyzwyczajeni do włączania nowych bóstw do swojego systemu wierzeń w toku ekspansji terytorialnej i politycznej. Dostrzegali potęgę chrześcijańskich świętych, których Hiszpanie przywieźli na swoich sztandarach i herbach – ocenił Decoster.

– Jednak wkrótce po ustanowieniu rządów kolonialnych katoliccy duchowni rozpoczęli politykę „wykorzeniania bałwochwalstwa”, niszczyli lub palili przedmioty i budowle związane z dawnymi wierzeniami i karali za wszelkie praktyki, które podejrzewali o związek z zakazanymi kultami – zaznaczył antropolog.

To właśnie w Cusco, przed przybyciem Hiszpanów, dzieci zebrane z całego imperium Inków przygotowywano do podróży w góry, gdzie składano je w ofierze w ramach rytuału capacocha. Odprawiano go w okresach klęsk żywiołowych, niepokojów społecznych i ważnych wydarzeń. Ofiara z dzieci miała zapewnić przychylność bóstw.

Według niektórych szacunków liczba ludności regionu andyjskiego zmniejszyła się w ciągu wieku od hiszpańskiego podboju z 9 mln do niecałego miliona. W obu Amerykach w ciągu 100 lat od wyprawy Kolumba liczba ludności spadła z około 60 mln do 5-6 mln, a śmierć tak wielu osób wpłynęła na klimat i temperatury na świecie – ocenili naukowcy z University College w Londynie. 

Zobacz także