Warszawa: rodzina ukrywająca Żydów wśród 16 uhonorowanych ofiar totalitaryzmów

W Pałacu Prezydenckim w Warszawie wręczono w czwartek noty identyfikacyjne rodzinom 16 ofiar zbrodni niemieckich, komunistycznych i ukraińskich nacjonalistów. Uroczystościom przewodniczył prezydent Karol Nawrocki, który podkreślił, że „Rzeczpospolita zawsze wraca po swoich synów”. Szczególne miejsce wśród upamiętnionych zajęła rodzina Pochwatków, zamordowana w 1943 r. za ukrywanie Żydów.

Ceremonia była zwieńczeniem prac poszukiwawczych i identyfikacyjnych prowadzonych przez Instytut Pamięci Narodowej. Przed wręczeniem każdej noty odczytywano biogram ofiary i prezentowano jej portret.

Najbardziej poruszającą historią była tragedia rodziny Pochwatków z Kolczyna na Lubelszczyźnie. Józef i Bronisława Pochwatkowie wraz z córkami – Janiną i Pelagią – podczas okupacji niemieckiej ukrywali w swoim gospodarstwie 11 Żydów. 5 stycznia 1943 r., po donosie, do ich domu przybyła niemiecka ekspedycja karna wspierana przez granatową policję. Gospodarz zdołał ostrzec ukrywanych, którzy uciekli do lasu. Niemcy brutalnie pobili Józefa, a następnie zastrzelili całą rodzinę. Janina w chwili śmierci była w zaawansowanej ciąży. Sprawcy spalili zabudowania, a ciała ofiar pozostawili na miejscu. Sąsiad pochował zamordowanych w dole po ziemniakach. 

>>> Warszawa: ukazało się „Vademecum katolickiej nauki społecznej”

Szczątki Józefa i Bronisławy Pochwatków, ich córki Pelagii, Janiny oraz jej nienarodzonego dziecka odnaleziono 4 lipca 2024 r. podczas prac IPN. Przy szczątkach odnaleziono liczne artefakty: buty lub ich pozostałości, pasek skórzany, guziki, korale, bransoletkę, spinkę do mankietu. Na dnie jamy grobowej ujawniono jeden pocisk.

Historia rodziny Pochwatków jest upamiętniona tablicą w kościele w Józefowie nad Wisłą.

Prezydent, odnosząc się do tej historii, mówił o bólu i żałobie, ale też o „radości z wypełnionego obowiązku państwa”. Cytując Księgę Mądrości podkreślił, że ofiary „żyją w pokoju” i w narodowej pamięci. Dziękował IPN za wieloletnie badania i zaznaczył, że identyfikacje są dowodem, iż Polska nie porzuca tych, którzy oddali za nią życie.

Wśród pozostałych upamiętnionych znaleźli się m.in. żołnierze podziemia niepodległościowego zamordowani przez władze komunistyczne – Antoni Chorąży „Stalowy” i Władysław Łabaj, straceni w 1952 r. w Rzeszowie, a także Antoni Wieczorek, oficer AK zamordowany w 1945 r. w Lublinie. Uhonorowano również ofiary niemieckich egzekucji z 1939 i 1940 r., w tym Kazimierza Budnego i Ignacego Woltmana, oraz żołnierzy poległych w starciach z ukraińskimi nacjonalistami, jak Józef Sztukiel.

>>> Warszawa: żołnierze stołecznego garnizonu rozpoczęli Wielki Post

Podczas uroczystości podkreślono, że odnalezienie i identyfikacja szczątków pozwalają rodzinom na godny pochówek i symboliczne domknięcie wieloletniej traumy. „Cześć i chwała bohaterom, hańba oprawcom” – zakończył swoje wystąpienie prezydent.

Nota identyfikacyjna wręczana przez Instytut Pamięci Narodowej jest oficjalnym dokumentem potwierdzającym tożsamość odnalezionej już ofiary, a identyfikacja następuje na podstawie przeprowadzonych badań DNA. „Mamy tutaj pełną zgodność i pełne potwierdzenie tego, że odnajdywane kolejne szczątki należą do typowanych i identyfikowanych następnie ofiar” – wyjaśnia Rafał Michliński, zastępca naczelnika Wydziału Poszukiwań BPiI IPN w rozmowie z ks. Tomaszem Trzaską z Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN.

Jak dodał Rafał Michliński, los rodziny Pochwatków okazał się bardzo podobny do losów rodziny Józefa i Wiktorii Ulmów, ogłoszonej w 2023 r. błogosławioną. Przypomnijmy, że w czasie okupacji Ulmowie ukrywali w swoim gospodarstwie ośmioro Żydów, za co 24 marca 1944 r. zostali zamordowani przez Niemców. Wiktora była wówczas w ciąży, a w chwili egzekucji rozpoczął się poród dziecka.

Instytut Pamięci Narodowej, w ramach działalności Biura Poszukiwań i Identyfikacji, prowadzi działania zmierzające do odnalezienia i identyfikacji ofiar czystek etnicznych oraz reżimów totalitarnych. Łącznie zidentyfikowano już ponad 300 osób. 

Biuro prowadzi również Bazę Materiału Genetycznego, w której gromadzone są profile genetyczne pochodzące od ofiar, których szczątki zostały odnalezione przez Instytut, a także materiał porównawczy pobrany od członków rodzin.

Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN to zespół historyków, archiwistów, archeologów, specjalistów z dziedziny antropologii, medycyny sądowej i genetyki który, prowadzi prace badawcze i ekshumacyjne w wielu miejscach w Polsce i za granicą. Specjaliści poszukują nieznanych miejsc pochówku osób poległych w walkach o niepodległość i ofiar totalitaryzmów z okresu od 8 listopada 1917 do 31 lipca 1990 r.

Zobacz także