Kościół międzywojenny wychował pokolenie, które przetrwało totalitaryzmy [ROZMOWA]

Po 123 latach zaborów Kościół katolicki znalazł się w zupełnie nowej rzeczywistości. Mógł swobodniej rozwijać swoje instytucje, prowadzić działalność społeczną i kształtować życie religijne Polaków. Międzywojenny Kościół w Polsce nie był jednak wolny od błędów, sporów i politycznych sympatii. Pozostawił jednak po sobie niezwykłe dziedzictwo.

To właśnie w tym środowisku dojrzewali przyszli święci, męczennicy i duchowi przywódcy narodu. Jak zrozumieć tę epokę bez idealizowania jej i bez pochopnego potępiania? O blaskach i cieniach katolicyzmu w II Rzeczypospolitej opowiada prof. dr hab. Paweł Skibiński, historyk, wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizujący się w najnowszych dziejach Kościoła katolickiego oraz relacjach państwa i Kościoła,.

Anna Gorzelana (misyjne.pl): Odzyskanie przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 roku było przełomem nie tylko dla państwa, ale również dla Kościoła, którego sytuacja mocno się zmieniła po 123 latach zaborów. Z jakimi wyzwaniami Kościół musiał mierzyć się w pierwszych latach II Rzeczypospolitej?

Prof. Paweł Skibiński (Uniwersytet Warszawski): – Kościół w Polsce miał do spełnienia dwie bardzo ważne misje. Pierwszą była misja ściśle religijna, czyli realizacja założeń wiary katolickiej i prowadzenie działalności duszpasterskiej wśród Polaków. Drugą można nazwać misją patriotyczno-społeczną. W ten sposób swoje zadania postrzegała większość biskupów i duchownych, ale tego oczekiwali od nich również wierni. Opierało się to na założeniu, że odzyskanie przez Polaków wolności stworzy optymalne warunki do rozwoju działalności duszpasterskiej i instytucjonalnej Kościoła.

Już w tych samych tygodniach, w których kształtowało się niepodległe państwo polskie, powstawały ważne instytucje związane z Kościołem, na przykład Katolicki Uniwersytet Lubelski. W ciągu pierwszych dwóch miesięcy ostatecznie uformowało się również zalążek Konferencji Episkopatu Polski – a istnienie takiego ciała nie było wówczas normą. Większość episkopatów europejskich, z wyjątkiem niemieckiego, nie funkcjonowała w takim trybie, czyli poprzez spotkania wszystkich biskupów z danego państwa czy wspólnoty politycznej. Pokazuje to, jak bardzo życie społeczno-patriotyczne było w Polsce powiązane z życiem duchowym i narodowym.

Nie wszyscy katolicy byli jednak Polakami.

– Nawet nie wszyscy biskupi byli Polakami, np. biskup chełmiński, Augustyn Rosentreter, był Niemcem, ale po 1920 r. uczestniczył w pracach Episkopatu Polski. Niemniej te dwie rzeczywistości były ze sobą mocno związane. Polacy mieli zresztą doświadczenie, że zarówno w zaborze pruskim, jak i rosyjskim prześladowania polskości wiązały się z różnymi formami ograniczania swobody funkcjonowania Kościoła katolickiego. Zaborcy traktowali Kościół jako nośnik polskości. Oczekiwano więc, że wraz z powstaniem polskich władz sytuacja diametralnie się zmieni.

Nieco inaczej wyglądało to w zaborze austriackim, gdzie władzę sprawowała katolicka dynastia Habsburgów. Trzeba jednak pamiętać, że w Austrii realizowano politykę nazywaną józefinizmem, polegającą na podporządkowaniu Kościoła państwu. Nie odpowiadało to tradycji polskiego Kościoła katolickiego, który postrzegał siebie raczej jako element organizacji społecznej niż państwowej. Traktowanie księdza jako urzędnika było w polskiej kulturze źle widziane. Dlatego również tutaj, choć w znacznie mniejszym stopniu, istniało pewne napięcie między polskim rozumieniem roli Kościoła a modelem jego funkcjonowania w państwie austriackim.

Od samego początku polskim biskupom towarzyszyło więc przekonanie, że władze niepodległego państwa powinny wykazywać większe zrozumienie dla swobody funkcjonowania Kościoła. Niezależnie od tego sami polscy biskupi w ogromnej większości osobiście identyfikowali się z polskim patriotyzmem.

Wspomniał Pan o różnicach w sytuacji Kościoła pod poszczególnymi zaborami – przez ponad wiek funkcjonował on w trzech różnych systemach prawnych. Jak po 1918 roku wyglądało scalanie i ujednolicanie struktur kościelnych?

– Nigdy nie zostały one do końca ujednolicone. Istniały tradycje poszczególnych diecezji i regionów, które miały ogromne znaczenie, zwłaszcza w życiu duchowieństwa. Co więcej, te różnice nie wynikały wyłącznie z zaborów. Nawet w ramach jednego zaboru poszczególne diecezje różniły się pod względem zwyczajów, pewnych drobnych odmienności liturgicznych, ale przede wszystkim praktyk pobożnościowych i społecznych. Miały one ogromne znaczenie dla codziennej religijności mieszkańców, szczególnie w mniejszych miejscowościach, dlatego nie mówiłbym tutaj o scalaniu, lecz raczej o koordynowaniu działań. Polscy biskupi nie dążyli do ujednolicenia wszystkich możliwych odmienności diecezjalnych. Chcieli natomiast skoordynować swoje działania w taki sposób, aby jak najlepiej służyć polskiemu społeczeństwu, które postrzegali jako pewną całość.

Napotykali przy tym na opór związany z ówczesnymi wyzwaniami cywilizacyjnymi.

– Trzeba pamiętać, że nie wszyscy polscy politycy byli życzliwie nastawieni do Kościoła katolickiego. Istniały całe ugrupowania i środowiska, które widziały w nim ostoję konserwatyzmu, w związku z tym relacje Kościoła z lewicą, nawet tą niepodległościową, nie zawsze układały się najlepiej.

W sferze symbolicznej lewica niepodległościowa do pewnego stopnia szanowała zwyczaje religijne Polaków, czego przykładem może być msza św. odprawiona w Archikatedrze św. Jana w Warszawie w lutym 1919 r., która stanowiła duchowe towarzyszenie inauguracji prac Sejmu Ustawodawczego. Uczestniczyli w niej również posłowie bezwyznaniowi, a nawet żydowscy, choć zapewne nie kierowali się motywacjami religijnymi. Rozpoczęcie prac parlamentu mszą nikomu specjalnie nie przeszkadzało – uznawano po prostu, że jest to element polskiego ceremoniału publicznego.

Z ogromnym szacunkiem patrzę na postawę tych posłów socjalistycznych i żydowskich, którzy wzięli udział w uroczystości. W ten sposób okazywali pewną lojalność wobec polskiego życia publicznego. Również Kościół uważał to za coś naturalnego. Nie postrzegał tego jako mieszania się do polityki, ale jako tworzenie pewnych ram moralnych dla polskiego życia publicznego.

Później jednak bywało różnie.

– Radykalizacja ideologiczna części lewicy prowadziła niekiedy do działań otwarcie antyklerykalnych i antykatolickich. Trzeba jednak podkreślić, że polski antyklerykalizm i antykatolicyzm były znacznie słabsze niż ich odpowiedniki w wielu innych krajach Europy. Często była to raczej pewna demonstracja niż głęboka nienawiść do Kościoła. Spory oczywiście istniały i dotyczyły konkretnych kwestii, takich jak majątek kościelny czy instytucja małżeństwa i jego forma religijna. Jednak stopień ich brutalności nie przypominał tego, co działo się we Francji, Hiszpanii czy nawet we Włoszech.

Jak wyglądały relacje Kościoła z głównymi obozami politycznymi II Rzeczypospolitej, zwłaszcza z endecją i sanacją?

– Katolicyzm w Polsce jest pod pewnym względem dość specyficzny na tle Europy, nasz katolicyzm nigdy nie był politycznie jednowymiarowy. Biskupi, księża, ani tym bardziej wierni nie identyfikowali się wyłącznie z jednym kierunkiem politycznym. W Polsce międzywojennej można było mieć pewne trudności z byciem jednocześnie katolikiem i socjalistą, ponieważ niektóre postulaty polskiego socjalizmu były antyklerykalne i laicyzujące. Nie było natomiast przeszkód, aby być katolikiem i narodowym demokratą, chadekiem, ludowcem czy zwolennikiem sanacji, choć oczywiście nie wszyscy ludowcy czy sympatycy sanacji byli katolikami. Nawet nie wszyscy narodowi demokraci byli katolikami, na przykład na Śląsku Cieszyńskim znaczna część działaczy tego obozu była luteranami.

Nie oznacza to, że wewnątrz polskiego katolicyzmu nie było sporów politycznych. Występowały one zarówno wśród wiernych, jak i wśród biskupów. Zdarzało się nawet, że biskup o wyraźnych sympatiach politycznych potrafił utrudniać działalność duchownym reprezentującym inną opcję. Sam napisałem biografię ks. Jana Salamuchy, wybitnego polskiego logika i duszpasterza warszawskiego oraz krakowskiego. Miał on trudne relacje ze swoim warszawskim arcybiskupem, kard. Kakowskim, który uważał go za nadmiernie zbliżonego do obozu narodowego.

Z drugiej strony byli również biskupi wyraźnie sympatyzujący z prawą stroną sceny politycznej, którzy starali się oddzielać osobiste przekonania od obowiązków wynikających z pełnionego urzędu. Przykładem jest wybitny hierarcha, jakim był abp Adam Sapieha. Wyraźnie sympatyzował z prawicą i ugrupowaniami centrowymi, zarówno chrześcijańsko-demokratycznymi, jak i narodowymi czy narodowo-radykalnymi. Nie odnajdywał się natomiast w relacjach z rządzącą sanacją, ale nie prześladował wiernych za sympatyzowanie z obozem rządzącym. Jednocześnie jego poglądy były powszechnie znane.

Uważam tę postawę za ogromną zaletę polskiego katolicyzmu międzywojennego. Chodzi o pewną naturalność w akceptowaniu różnic politycznych. Każdy ma swoje poglądy, ale mimo wszystko szanujemy się nawzajem, ponieważ jesteśmy wiernymi tego samego Kościoła. Nasze przekonania polityczne mogą być odmienne.

Mam wrażenie, że jest to dziś bardzo aktualne i ta różnorodność jest dużą wartością.

– Pluralizm jest wpisany w polski kod kulturowy katolicyzmu. Co więcej, Kościół w Polsce podkreślał swoją autonomię wobec rządzących. Czasami pozostawał z nimi w sporze, czasami lojalnie współpracował, ale zachowywał niezależność. Rzadko zdarzało się, aby uzależniał się od władzy publicznej. Konieczność układania relacji z władzami i różnymi siłami politycznymi sprawiała jednocześnie, że polski katolicyzm stawał się bardziej uniwersalny i elastyczny.

W popularnych ujęciach historycznych kard. August Hlond, prymas Polski w latach 1926–1948, bywa przedstawiany jako zwolennik sanacji. Trudno jednak wskazać jego działania, które świadczyłyby o jednoznacznym popieraniu obozu rządzącego. Co więcej, sam Hlond potrafił organizować sprzeciw wobec rządu, kiedy uważał, że narusza on prawa ludzi wierzących, jak było na przykład przy próbach laicyzacji prawa małżeńskiego w latach 1929-1931 r. Prymas mobilizował wówczas wiernych do składania petycji przeciwko reformie prawa małżeńskiego w duchu świeckim.

Ten sam Hlond, przedstawiany niekiedy jako hierarcha uległy wobec sanacji, objął swym osobistym patronatem Stanisława Sedlaczka – jednego z wybitnych polskich harcerzy pierwszego pokolenia, osobę, wyraźnie związaną z nurtem narodowym, który został usunięty z władz Związku Harcerstwa Polskiego przez zwolenników sanacji. Prymas powierzył mu kierowanie męskim ramieniem Akcji Katolickiej w Polsce.

Współpraca nie ograniczała się do osób reprezentujących podobne poglądy polityczne.

– Podobnie wyglądała współpraca wewnątrz samego episkopatu. Zasiadali w nim ludzie o różnych sympatiach politycznych. Nie zawsze było to łatwe, ale ewentualne napięcia często nie wynikały wyłącznie z polityki. Współpracownikiem kard. Hlonda był przecież również biskup o wyraźnych poglądach narodowo-demokratycznych: Stanisław Łukomski, a mimo to potrafili bardzo dobrze ze sobą współpracować.

Czyli mimo różnych sporów, okres II Rzeczypospolitej można zasadniczo określić jako czas współpracy Kościoła katolickiego z władzami państwowymi?

– Tak, mimo napięć trzeba pamiętać, że Kościół w Polsce był potężną instytucją społeczną i rządzący musieli się z tym liczyć. Nawet marszałek Józef Piłsudski zdawał sobie z tego sprawę i nie chciał wywoływać konfliktu z Kościołem. Wśród jego współpracowników było wielu ludzi związanych z masonerią, czyli środowiskiem pozostającym w konflikcie ze światopoglądem katolickim, ale też wśród zwolenników Piłsudskiego znajdowało się bardzo wielu aktywnych, praktykujących katolików – nie było jednej reguły.

Konkordat polski przyjęty w 1925 roku obowiązywał do końca istnienia II Rzeczypospolitej – nie został wypowiedziany ani nie stał się przedmiotem wielkiego konfliktu politycznego. Przeciwnie, postrzegano go raczej jako pewne osiągnięcie, co świadczyło o zasadniczej gotowości do współpracy między państwem a Kościołem.

Kościół odgrywał ważną rolę w codziennym życiu społecznym II RP nie tylko przez działalność duszpasterską, ale również przez edukację, stowarzyszenia katolickie, wychowanie młodzieży…

– Kościół rzeczywiście korzystał ze znacznej swobody funkcjonowania, jaka istniała w II Rzeczypospolitej. Warto pamiętać, że Polska miała np. katolicki uniwersytet, co w ówczesnej Europie nie było normą. Dynamicznie rozwijały się stowarzyszenia katolickie, a także zgromadzenia zakonne, zarówno żeńskie, jak i męskie. Był to okres prawdziwego rozkwitu życia zakonnego, co nie było oczywiste w innych krajach europejskich.

Możemy też mówić o wyraźnym rozkwicie życia kulturalnego polskich katolików. Powstawała literatura, malarstwo i muzyka inspirowane katolicyzmem. Polscy twórcy w okresie II Rzeczypospolitej, nazywanym czasami srebrnym wiekiem polskiej kultury, odnajdywali w katolicyzmie ważne źródło inspiracji – religia była istotnym elementem życia społecznego.

Obrazowo ujmując – II Rzeczpospolita była „państwem świętych”, z tego okresu wywodzi się wiele osób wyniesionych później na ołtarze. Wystarczy wspomnieć św. Faustynę Kowalską, św. Urszulę Ledóchowską, św. Józefa Sebastiana Pelczara, czy innych świętych, którzy znaczną część swojej działalności prowadzili właśnie w dwudziestoleciu międzywojennym. Szczególnym przykładem jest fenomen św. Maksymiliana Marii Kolbego jako mistrza komunikacji społecznej (wydawcę „Rycerza Niepokalanej” i „Małego Dziennika”) i zarazem duchowego przywódcy Rycerstwa Niepokalanej. Można postawić pytanie, czy jego działalność mogłaby rozwinąć się na taką skalę w innym kraju i w odmiennej atmosferze społecznej.

Kiedy dzisiaj patrzymy na „Rycerza Niepokalanej”, niektóre publikowane w nim treści mogą budzić kontrowersje.

– Pojawia się pytanie, czy język tamtego katolicyzmu jest dla nas zrozumiały i zawsze akceptowalny – zapewne nie. Przyzwyczailiśmy się do innych form przekazu i obrazowania, przez co często nie rozumiemy napięć towarzyszących ówczesnemu życiu społecznemu, przez co przypisujemy naszym przodkom intencje, których w rzeczywistości mogli nie mieć.

Zdarza się również, że współczesna krytyka św. Maksymiliana Marii Kolbego – szczególnie oskarżenia o antysemityzm – powiela pewne schematy propagandowe znane jeszcze z czasów komunistycznych, dlatego podchodziłbym do takich ocen z dużą ostrożnością.

Czyli kluczowe jest poznanie kontekstu historycznego, zanim zaczniemy oceniać postawy i wypowiedzi ludzi żyjących w tamtym czasie?

– Oczywiście. Nie stanie się nic złego, jeśli ktoś dojdzie do wniosku, że nie zgadza się ze św. Maksymilianem, ale powinien najpierw spróbować zrozumieć, o co świętemu chodziło i w jakim kontekście formułował swoje wypowiedzi, również te publikowane w „Rycerzu Niepokalanej”.

Trzeba też pamiętać, że w polskim katolicyzmie międzywojennym istniały napięcia i konflikty z ludnością żydowską. Przeciętny polski katolik często postrzegał Żydów jako konkurentów, krytykował ich i odnosił się do nich z niechęcią – krytyka ludności żydowskiej mogła przekraczać granice, które dzisiaj uznalibyśmy za dopuszczalne, co wynikało raczej z różnic kulturowych niż z przekonań rasowych. Nawet jeśli nie zgadzamy się z pewnymi wypowiedziami czy postawami z tamtego okresu, nie oznacza to, że należy utożsamiać je z rasizmem nazistowskim, który był całkowicie sprzeczny z katolicyzmem.

Bardzo dobrze rozumiał to kard. August Hlond, który jeszcze przed objęciem urzędu prymasa formułował dojrzałą, zasadniczą krytykę rasizmu i nazizmu. Jednocześnie wyjaśniał, gdzie przebiegają granice dopuszczalnej polemiki z ludnością żydowską. Nie twierdził, że wszelka krytyka jest niedopuszczalna, ale równocześnie wyrażał szacunek wobec Żydów.

Wielu ówczesnych katolików wykazywało się, moim zdaniem, ponadprzeciętną na tle Europy dojrzałością i uporządkowaniem myślenia. Chciałoby się, abyśmy również dzisiaj potrafili nawiązywać do tej postawy. Nie oznacza to, że musimy zawsze zgadzać się z kard. Hlondem czy innymi przedstawicielami tamtego pokolenia – oni również mogli się mylić. Jako historyk mam jednak duży problem z formułowaniem pochopnych ocen i historycznych analogii bez głębszego zastanowienia. Prowadzi to czasami do absurdalnych wniosków, według których nasi przodkowie mieliby być nieprawdziwymi katolikami, ponieważ nie odpowiadali dzisiejszym wyobrażeniom o katolicyzmie.

W jakim stopniu doświadczenia Kościoła z tego okresu wpłynęły na jego późniejszą działalność, szczególnie podczas II wojny światowej i w czasach komunizmu?

– Dziedzictwo dwudziestolecia międzywojennego miało zasadnicze znaczenie. Wielkie postacie polskiego Kościoła w okresie wojny i komunizmu, takie jak kard. Stefan Wyszyński czy Karol Wojtyła, były dziećmi Kościoła międzywojennego, ze wszystkimi jego pozytywnymi aspektami. Nie zauważyłem, aby koncentrowali się na krytykowaniu tego Kościoła. Nie oznacza to, że nie dostrzegali jego słabości, ale byli raczej wdzięczni swoim wychowawcom i poprzedniemu pokoleniu katolików. Korzystali z wolności, w jakiej Kościół mógł funkcjonować w II Rzeczypospolitej. To właśnie wtedy kształtowała się formacja młodego Stefana Wyszyńskiego i jeszcze młodszego Karola Wojtyły. Obaj bardzo mocno identyfikowali się z tym dziedzictwem.

Kościół wszedł w okres II wojny światowej, a następnie komunizmu, z ogromną liczbą znakomicie uformowanych ludzi. Wielu z nich zapłaciło życiem za wierność Kościołowi – i nie mam na myśli jedynie męczeństwa duchowieństwa. Głównymi sprawcami śmierci polskich męczenników byli niemieccy naziści, co najlepiej pokazuje stosunek nazizmu do Kościoła.

Polscy katolicy byli prześladowani również przez komunistów.

– Oczywiście także sowieccy i polscy komuniści dokonywali mordów na duchownych i świeckich.Polscy katolicy doświadczali przemocy także ze strony radykalnych nacjonalistów ukraińskich, które doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia struktur Kościoła katolickiego na Wołyniu, w diecezji łuckiej.

Na znacznie większą skalę Kościół cierpiał z rąk sowieckich komunistów, a przede wszystkim niemieckich nazistów. Skala ataku na Kościół w Polsce ze strony różnych ideologii totalitarnych była wielka. Jednak Kościół w Polsce zdołał przetrwać, mimo wszystkich ciosów, które mu zadano. Było to możliwe między innymi dzięki wcześniejszej formacji milionów polskich katolików. I to trzeba docenić.

Nie można również zapominać o rozwoju struktur zakonnych w okresie międzywojennym. Jego znaczenie ujawniło się podczas wojny i po jej zakończeniu. Dzięki istniejącym wspólnotom i instytucjom Kościół mógł na przykład pomagać żydowskim dzieciom podczas niemieckiej okupacji. Po 1945 roku był natomiast w stanie zorganizować od podstaw życie religijne na ziemiach zachodnich, gdzie w wielu miejscach przed wojną brakowało struktur Kościoła katolickiego.

Było z czego czerpać – były miejsca, w których można było znaleźć schronienie, byli ludzie, których można było wysłać do nowych zadań i to pomimo ogromnych strat osobowych poniesionych podczas II wojny światowej. Wszystko to stanowi dziedzictwo polskiego katolicyzmu międzywojennego. Nie było ono idealne, ale było niezwykle bogate i interesujące, a jednocześnie wciąż pozostaje przez nas zbyt słabo rozpoznane.

Zobacz także