Kościoły wschodnie. Papież przyznaje Synodom prawo do odwoływania patriarchów

W opublikowanym dzisiaj, 29 sierpnia, Motu Proprio Leon XIV ustanawia kompetencję Synodu Biskupów do usunięcia własnego Patriarchy w celu „przywracania naruszonej komunii, również poprzez odwołanie z urzędu własnego Patriarchy z poważnej przyczyny”, w przypadku gdy ich „więź” zostałaby „w sposób nieodwracalny naruszona”. Do Papieża należeć będzie udzielenie zgody na decyzję Synodu.

Pełna treść dokumentu:

LIST APOSTOLSKI W FORMIE „MOTU PROPRIO”

„MUTUA CONCORDIA”

OJCA ŚWIĘTEGO LEONA XIV,

na mocy którego zostają zmienione kan. 106 i 126 Kodeksu kanonów Kościołów wschodnich

Wzajemna zgoda (Mutua concordia) pomiędzy Ojcem i Głową (Pater et Caput) wschodniego Kościoła sui iuris a współbraćmi w godności biskupiej, którzy wspólnie tworzą Synod Biskupów, stanowi duszę komunii wschodniej hierarchii kościelnej.

Synod Biskupów stanowi pierwotne (źródłowe) miejsce wyboru Patriarchy. Pociąga to za sobą nieodłączne wezwanie do kolegialności w jego posłudze prymacjalnej, zakorzenionej w starożytnej i godnej podziwu tradycji. W katolickich Kościołach wschodnich ujawnia się potrzeba uznania i rozszerzenia uprawnień Synodów Biskupów, co wydaje się stosowne również w świetle relacji międzywyznaniowych, zwłaszcza w odniesieniu do wrażliwości teologicznej i praktyki Kościołów prawosławnych.

W katolickich Kościołach patriarszych i arcybiskupich większych taka synodalność powinna być nieustannie poszukiwana i rozwijana w kontekście wspólnej odpowiedzialności, która po przyjęciu jej w akcie wyboru Ojca i Głowy (Pater et Caput) powinna być następnie realizowana również w sprawowaniu posługi kierowania Kościołem oraz w zwyczajnym funkcjonowaniu Synodu Biskupów.

Jeżeli ta szczególna harmonia kościelna zostałaby poważnie naruszona, należy ją przywrócić w ramach komunii biskupiej. Patriarcha bowiem, choć z samej swojej istoty jest Pierwszym (Primus), a nie jedynie przewodniczącym zgromadzenia biskupów, nie może być postrzegany w oderwaniu od niego.

Jeżeli święta więź między Ojcem i głową (Pater et Caput) a pozostałymi biskupami zostałaby w sposób nieodwracalny naruszona, pociągałoby to za sobą poważną ranę, której należałoby zaradzić, czego domagali się również liczni wschodni hierarchowie. Odnośnie do sposobu przeprowadzenia takiego procesu, z przedstawionych powodów właściwe jest odwołanie się do rozwiązań i praktyk, które pozwalają przede wszystkim wyrazić zasadę kolegialności biskupiej.

Wydaje się zatem stosowne, z zachowaniem prawa odwołania się do Biskupa Rzymskiego, aby to zaradzenie nieodwracalnemu naruszeniu komunii następowało za pośrednictwem zgromadzenia synodalnego każdego Kościoła patriarszego. W ten sposób, jak pisał św. Ignacy Antiocheński, „w harmonii wzajemnej zgodności, dostrajając się w jedności do tonu Boga, będziecie śpiewać jednym głosem” (por. Do Efezjan, 4).

Dlatego też, w sytuacjach szczególnie naglących, które pociągają za sobą poważne i nieodwracalne naruszenie komunii, Synod Biskupów powinien mieć możliwość wykonywania takiej władzy kanonicznej, która umożliwi pociągnięcie Patriarchy do odpowiedzialności za jego działania.

W celu nadania pełniejszego wyrazu wewnętrznej autonomii patriarszych Kościołów wschodnich, a przez analogię także Kościołów arcybiskupich większych (por. KKKW, kan. 152), przy zachowaniu prerogatyw właściwych Stolicy Apostolskiej, uznaję i postanawiam zatem przyznać odpowiednim Synodom Biskupów kompetencję do przywracania naruszonej komunii, również poprzez odwołanie z urzędu własnego Patriarchy z poważnej przyczyny, z zastosowaniem procedury, która, przy poszanowaniu przepisów, zagwarantuje mu prawo do pełnej obrony przed Synodem.

Ponieważ w Kodeksie kanonów Kościołów wschodnich nie istnieje obecnie przepis określający sposób postępowania w takich przypadkach, uznałem za konieczne ustanowienie uporządkowanej procedury odwołania z urzędu Patriarchy przez Synod Biskupów. Zastrzegłem dla Biskupa Rzymskiego jedynie udzielenie aprobaty (assenso) dla decyzji synodalnej, aby mieć pewność, że ojcom synodalnym została zagwarantowana w wyrażeniu własnej decyzji pełna wolność od wszelkich możliwych niewłaściwych nacisków, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych.

Dlatego też, po zasięgnięciu opinii Dykasterii ds. Tekstów Prawnych oraz Dykasterii ds. Kościołów Wschodnich, uznałem za stosowne dokonać zmiany kanonu 106 oraz kanonu 126 Kodeksu kanonów Kościołów wschodnich.

Po rozważeniu tego wszystkiego postanawiam, co następuje:

Art. 1. Do kan. 106 po § 2 dodaje się nowy paragraf, tak aby przepis otrzymał następujące brzmienie:

§ 3. Jeżeli Patriarcha zaniedbuje wypełnianie obowiązków, o których mowa w poprzednich paragrafach, Synod Biskupów Kościoła patriarszego może, zgodnie z prawem, zostać zwołany przez biskupa najstarszego święceniami biskupimi, z prawem głosu decydującego. Jeżeli również on nie przystąpi do dokonania zwołania Synodu, uprawnienie to przechodzi na kolejnych biskupów, według starszeństwa święceniami biskupimi, którzy są gotowi do dokonania zwołania Synodu i mają prawo głosu decydującego.

Art. 2. Kan. 126 zostaje zmieniony w następujący sposób:

§ 1. Stolica patriarsza wakuje wskutek zgonu albo zrzeczenia się Patriarchy.

§ 2. Synod biskupów Kościoła patriarszego jest właściwy do przyjęcia zrzeczenia Patriarchy, po konsultacji z Biskupem Rzymskim, chyba że Patriarcha zwróci się bezpośrednio do Biskupa Rzymskiego.

§ 3. Z poważnej przyczyny, uznanej za taką przez Synod Biskupów Kościoła patriarszego, ten sam Synod, zwołany zgodnie z postanowieniami kan. 106 § 1, n. 3, oraz kan. 108 § 3, może zwrócić się do Patriarchy z prośbą o zrzeczenie się urzędu.

§ 4. Jeżeli po skierowaniu prośby, o której mowa w § 3, Patriarcha nie zrzeknie się swojego urzędu, biskup najstarszy święceniami biskupimi, posiadający prawo głosu, przeprowadza wybór nowego przewodniczącego przez Synod. Przewodniczący ten poddaje następnie kwestię odwołania Patriarchy pod tajne głosowanie, w którym wymagana jest większość co najmniej dwóch trzecich członków Synodu posiadających prawo głosu, z poszanowaniem przysługującego Patriarsze prawa do obrony przed samym Synodem. Przewodniczący powinien jak najszybciej poinformować o tym Biskupa Rzymskiego, do którego należy udzielenie aprobaty dla odwołania Patriarchy, której skutkiem jest wakat stolicy patriarszej.

§ 5. Do Synodu Biskupów Kościoła patriarszego należy ocena zastosowania przepisu kan. 62 w odniesieniu do odwołanego Patriarchy.

To, co postanowiłem w niniejszym Liście Apostolskim, nakazuję zachować w pełnej i trwałej mocy, niezależnie od wszelkich przeciwnych przepisów lub okoliczności, nawet gdyby zasługiwały na szczególne uwzględnienie. Zarządzam również jego promulgację poprzez publikację w L’Osservatore Romano, z natychmiastowym wejściem w życie, a następnie opublikowanie w organie urzędowym Acta Apostolicae Sedis.

Wydane w Rzymie, u św. Piotra, 29 sierpnia 2026 roku, drugiego roku mojego pontyfikatu.

LEON XIV

Zobacz także