Polska wśród europejskich liderów zużycia antybiotyków

Polska należy do dziesięciu krajów Europy o najwyższym zużyciu antybiotyków. Choć do 2030 r. powinniśmy ograniczyć ich stosowanie o 27 proc., dotychczas udało się osiągnąć zaledwie 4-proc. spadek. 18 listopada przypada Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach.

Zdaniem prof. Aleksandry Borek z Uniwersytetu SWPS problem zbyt częstego stosowania antybiotyków nie wynika wyłącznie z niewiedzy pacjentów, ale także z presji czasu, obaw i przyzwyczajeń lekarzy.

Według Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) zużycie antybiotyków w Polsce od lat utrzymuje się na wysokim poziomie. Szczególnie dużo stosuje się ich poza szpitalami, przede wszystkim w podstawowej opiece zdrowotnej. Zgodnie z europejskimi zaleceniami do 2030 r. powinniśmy ograniczyć ich zużycie o 27 proc. w stosunku do 2019 r., tymczasem do 2024 r. spadło ono zaledwie o 4 proc.

– W Polsce wciąż stosujemy zbyt dużo antybiotyków. To przyczynia się do rozwoju oporności bakterii na terapie antybiotykowe. Lekooporność to realne zagrożenie, które już teraz dotyka coraz więcej ludzi i coraz częściej określa się je mianem cichej pandemii – poinformowała w przesłanym PAP komunikacie dr hab. Aleksandra Borek, prof. USWPS. 

>>> Lekarz: cukrzyca nie boli, a nieleczona może prowadzić do groźnych powikłań

Jak dodała, wbrew powszechnemu przekonaniu to nie organizm człowieka uodparnia się na antybiotyki, lecz bakterie. Dzięki zmianom genetycznym mogą one nabywać zdolność przetrwania mimo działania leków i przekazywać ją kolejnym bakteriom. Im częściej stosujemy antybiotyki, tym bardziej sprzyjamy rozprzestrzenianiu się opornych szczepów. W konsekwencji zakażenia, które jeszcze niedawno można było łatwo wyleczyć, stają się coraz trudniejsze do opanowania.

Ekspertka przypomniała, że skala problemu jest ogromna. Według analizy opublikowanej w 2022 r. w „The Lancet” w samym 2019 r. oporność bakterii na antybiotyki bezpośrednio spowodowała na świecie ok. 1,27 mln zgonów, a łącznie z innymi czynnikami była związana z blisko 5 mln śmierci.

Zdaniem badaczki szczególnym problemem jest przepisywanie antybiotyków na infekcje wirusowe, na które leki te nie działają. Dotyczy to przede wszystkim zakażeń dróg oddechowych, będących jedną z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarzy rodzinnych. Grypa i przeziębienie, w tym towarzyszące im objawy, takie jak kaszel, katar czy ból gardła, są wywoływane przez wirusy, dlatego antybiotyki nie przyspieszą powrotu do zdrowia. 

Dlaczego więc nadal tak często po nie sięgamy? Zdaniem prof. Borek nie chodzi wyłącznie o brak wiedzy. Duże znaczenie mają również emocje, przekonania, przyzwyczajenia oraz warunki, w jakich pracują lekarze.

Z przeglądów badań wynika, że ci ostatni mogą przepisywać antybiotyki nie tylko ze względów medycznych, lecz także pod wpływem presji czasu, dużego obciążenia pracą czy obawy przed konsekwencjami prawnymi. Istotne są też oczekiwania pacjentów, którzy niekiedy przychodzą na wizytę przekonani, że bez antybiotyku nie wyzdrowieją.

Z kolei na decyzje samych chorych wpływają m.in. wykształcenie i sytuacja materialna, wcześniejsze doświadczenia, przekonania dotyczące choroby, sposób komunikacji z lekarzem oraz dostępność antybiotyków.

– Nasze obecne badania wśród polskiej populacji pokazują również, że ważnymi czynnikami wpływającymi na poglądy i zachowania związane z antybiotykami są wiek pacjentów, obawy związane z chorobą, potrzeba szybkiego powrotu do zdrowia oraz przekonanie, że przyjęcie antybiotyku przyspieszy zdrowienie – wymieniła prof. Borek.

Zdaniem ekspertki, aby skutecznie przeciwdziałać lekooporności, nie wystarczy samo zwiększanie świadomości i wiedzy na temat antybiotyków. Potrzebne są działania na różnych poziomach, takie jak wdrażanie krajowych polityk i strategii oraz stosowanie odpowiednich wytycznych i narzędzi diagnostycznych.

Bardzo ważna jest również odpowiedzialność samych pacjentów. Nie powinni domagać się recepty na antybiotyk, przyjmować leków pozostałych po wcześniejszej kuracji ani dzielić się nimi z innymi osobami. Jeśli medyk zdecyduje o konieczności leczenia, trzeba bezwzględnie przestrzegać jego zaleceń dotyczących dawkowania i czasu przyjmowania preparatu.

– Każdy z nas jest odpowiedzialny za ostrożne i właściwe stosowanie antybiotyków, czyli tylko wtedy, gdy są niezbędne i tylko według wskazań lekarza. W przeciwnym wypadku zagrożone są postępy współczesnej medycyny – podkreśliła prof. Borek.

18 listopada obchodzony jest Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach. W 2026 r. koncentruje się on na odpowiedzialnym stosowaniu tych leków u dzieci, zwłaszcza niemowląt i przedszkolaków, które często otrzymują antybiotyki, choć wiele typowych infekcji wieku dziecięcego ich nie wymaga.

Tego samego dnia rozpoczyna się Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykooporności, organizowany przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Tegoroczne hasło „Jedno Zdrowie, jedno działanie: Zapobiegaj AMR już teraz” przypomina, że ograniczanie oporności na leki wymaga wspólnych działań w ochronie zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska.

Zobacz także