Święty rycerz. Świętość wśród bogactw i zaszczytów 

Czy można prowadzić święte życie w świecie pełnym dworskich intryg i wojen? Nuno Alvares Pereira, średniowieczny rycerz portugalski, a potem zakonnik karmelitański, udowodnił, że można. Burzliwe otoczenie nie musi być wymówką przed postawą pełną cnót.

Kiedy do Alentejo przybyli wygłodzeni mieszkańcy Kastylii, Portugalia była z tym królestwem w konflikcie, a sam Nuno (po polsku Noniusz) prowadził z Kastylijczykami walki. Według anonimowego tekstu, „Crónica do Condestabre”, opisującego jego życie, nakazał jednak udzielić przybyszom pomocy. Czterystu potrzebujących miało przez cztery miesiące otrzymywać pszenicę z jego spichlerzy. W organizację wsparcia zaangażował pustelników z Serra de Ossa. Mieli odnaleźć mężczyzn, kobiety i dzieci, których głód zmusił do opuszczenia Kastylii, sporządzić ich spis i dopilnować wydawania zboża. Konflikt wojenny nie zaślepił go nienawiścią, a przynajmniej tak wskazuje ta anonimowa kronika. 

>>> Portugalia: ryty na skałach dowodzą, że na północy kraju ludzie żyli przed ponad 5 tys. lat

Daleko pada jabłko od jabłoni 

Noniusz urodził się 24 czerwca 1360 r. Cernache do Bonjardim w środkowej Portugalii. Jego ojciec był przeorem portugalskich joannitów (czyli Zakonu Maltańskiego) i ważną postacią iberyjskiej sceny politycznej, lecz nie był wzorem cnotliwego życia. Oczywiście, Noniusz był jego nieślubnym dzieckiem, podobnie jak ok. 30 innych. Dość powiedzieć, że jego dziadek był arcybiskupem Bragi. Jego matką była Iria Gonçalves. Ojcu Noniusza, Alvarowi, udało się jednak zalegitymizować swojego syna – dzięki czemu mógł on żyć życiem szlachty. 

Dorastał w atmosferze wojennej i uczył się od małego rzemiosła rycerskiego. Wielu nie dorastało jednak do ideału rycerskiego, Noniusz miał być inny. Jego kariera również zapowiadała się dobrze. Jako nastoletni chłopiec został giermkiem królowej Leonory Teles. W wieku 16 lat został już ożeniony z wdową – Leonorę de Alvim, która była starsza od niego o kilka lat. Zdaje się, że nie naśladował swojego ojca w rozpuście i niewierności. 

>>> Fatima: od listopada sanktuarium będzie wystawiać certyfikat pielgrzyma

Bohater wojenny 

W latach 1381–1382 Nuno zdobywał pierwsze doświadczenia wojenne w walkach z Kastylią. Służył u boku starszego brata Pedra, przeora joannitów, który dowodził obroną pogranicza, a później Lizbony. 

22 października 1383 r. umiera król Ferdynand. Po tej śmierci Portugalię ogarnął kryzys sukcesyjny. Tron miała objąć jego córka Beatrycze, żona króla Kastylii, co budziło obawy o niezależność kraju. Nuno poparł przyrodniego brata zmarłego monarchy – Jana, mistrza zakonu Avis. Do jego stronnictwa przyłączała się między innymi szlachta niezadowolona z obcych wpływów na dworze. Nuno zdawał sobie sprawę z ryzyka: ostrzegał swoich ludzi, że podejmując tę walkę, skaczą do „głębokiej i ciemnej studni”, z której trudno będzie się wydostać. Wkrótce odegrał zasadniczą rolę w walce z Kastylijczykami. Zwycięstwa przyniosły mu sławę, wpływy i rozległe posiadłości. 

Stworzył radę wojenną, w której znaleźli się także kapelan i kaznodzieja. Chorągiew zawierała wizerunki Chrystusa, Maryi oraz św. Jerzego i św. Jakuba. Jednym z jego najsłynniejszych zwycięstw była bitwa pod Atoleiros (6 kwietnia 1384 r.), w której pokonał znacznie większe wojska kastylijskie. 

Ideał rycerski 

Nuno nie był wcale człowiekiem pozbawionym ambicji. Zabiegał o uznanie, potrafił być uparty, bronił swoich interesów. Popadł nawet na tym tle w konflikt z królem Janem. To był człowiek z krwi i kości, choć realizował dobrze ideały rycerskie. W kronikarskim portrecie Pereiry rycerskość wyraża się między innymi w powściągliwości. Autorzy podkreślają szacunek dla miejsc kultu oraz ochronę kobiet, dzieci i ludzi starszych. Męstwo powinno iść w parze z panowaniem nad sobą, a zwycięstwo nie zwalniać z miłosierdzia. W modlitwie ułożonej ku pamięci Nuna infant Pedro zestawiał jego niezłomność w walce z miłosierdziem wobec pokonanych. 

Trzeba jednak pamiętać, że kronikarze tworzyli wzór do naśladowania. Możemy z nich odczytać zarówno świadectwa jego życia, jak i przekonanie autorów o tym, jaki powinien być chrześcijański rycerz. 

Religijność Noniusza nie zaczęła się dopiero po zakończeniu wojennej kariery. Anonimowy biograf przypisuje mu częstą spowiedź, uczestnictwo w dwóch mszach dziennie, nocną modlitwę oraz post trzy razy w tygodniu. Obok tych praktyk wymienia konkretne formy dzieł miłosierdzia: rozdawanie odzieży, wspieranie dawnych towarzyszy broni i potrzebujących, przechowywanie zboża na czas niedostatku. Hojność była jedną z cenionych cnót możnowładcy. Szczególne miejsce w jego duchowości zajmowała Maryja. W Lizbonie ufundował Klasztor Santa Maria do Carmo. Budowa rozpoczęła się w 1389 roku, na długo przed zamieszkaniem tam fundatora. Klasztor wyrastał więc z wcześniejszych wyborów i przywiązania do karmelitańskiej tradycji. 

>>> Portugalia: organizacje katolickie popierają postulat zaostrzenia przepisów aborcyjnych

Karmelita 

W 1398 r. przeżywa załamanie nerwowe. Miał popaść w głęboki smutek i odmawiać jedzenia. Choroba miała trwać trzy miesiące (być może była to depresja). Po wyzdrowieniu wrócił do życia rycerskiego. W 1415 r. wyprawił się nawet do Ceuty. 

W 1423 r. starzejący się konetabl wycofał się do tej wspólnoty. Tradycja karmelitańska przedstawia jego ostatnie lata jako czas modlitwy i służby potrzebującym. Miał rozdawać żywność przy klasztornej furcie, troszczyć się o chorych i odwiedzać więźniów. O codzienności tego okresu wiemy stosunkowo niewiele.  

Noniusz zmarł w 1431 r. Kościół ogłosił go świętym w 2009 roku. Jego życie pokazuje, że żyjąc w świecie – nawet pośród wojen, zaszczytów i bogactw – można prowadzić święte i pobożne życie, okazując miłosierdzie także swoim przeciwnikom.  

Zobacz także