Zbliża się tydzień Nagród Nobla

Na początku października tradycyjnie przypada tydzień Nagród Nobla. W dniach od 5 do 9 października będą ogłaszani laureaci najbardziej prestiżowych nagród na świecie w dziedzinach medycyny, fizyki, chemii, literatury i pokoju. Nagrody są przyznawane od 125 lat. Polska ma ośmioro noblistów. Do Pokojowej Nagrody Nobla kilkakrotnie był zgłaszany Jan Paweł II. Oto kilka interesujących faktów i liczb dotyczących Nagród Nobla.

W poniedziałek w przyszłym tygodniu ogłoszona zostanie również Nagroda Pamięci Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych, która nie jest zaliczana do faktycznych Nagród Nobla i została przyznana po raz pierwszy w 1969 roku.

W latach 1901–2025 przyznano 633 Nagrody Nobla 1026 osobom i organizacjom. Ponieważ niektóre osoby i organizacje zostały kilkukrotnie uhonorowane, Komitet Noblowski podaje liczbę 990 laureatów oraz 28 organizacji.

Do tej pory 68 Nagród Nobla przyznano kobietom. Najmłodszą laureatką jest pakistańska działaczka na rzecz praw dziecka Malala Yousafzai, która w wieku 17 lat otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla w 2014 roku.

>>> Psycholog: młodzi mężczyźni dorastają między nakazem siły a prawem do proszenia o pomoc

Najstarszym laureatem jest amerykański fizyk John B. Goodenough, który otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 2019 roku w wieku 97 lat. Urodził się w Jenie w 1922 roku.

Łącznie 49 Nagród Nobla nie zostało przyznanych, większość z nich z powodu I i II wojny światowej.

Analiza według krajów jest trudna, ponieważ wiele granic zmieniło się od 1901 roku, a laureaci, często z powodu przesiedleń, uzyskali inne obywatelstwa. Dotyczy to na przykład osób pochodzenia żydowskiego, takich jak Albert Einstein i Henry Kissinger, którzy musieli uciekać z Niemiec. Najwięcej nagród otrzymali obywatele USA i Wielkiej Brytanii, a następnie Niemcy.

Dwóch laureatów odmówiło przyjęcia nagrody: pisarz Jean-Paul Sartre, który miał otrzymać Literacką Nagrodę Nobla w 1964 roku, nigdy nie przyjął żadnej nagrody. Wietnamski polityk Le Duc Tho został nominowany do Nagrody Nobla w 1973 roku za swoje działania na rzecz pokoju w Wietnamie. Miał dzielić nagrodę z sekretarzem stanu USA Henrym Kissingerem, ale odmówił, argumentując, że w Wietnamie jeszcze nie zapanował pokój. Bob Dylan był pierwszym muzykiem, który otrzymał Literacką Nagrodę Nobla w 2016 roku. Dopiero dwa tygodnie później oświadczył, że przyjmuje to wyróżnienie, ale na krótko przed ceremonią wręczenia nagród odwołał swój udział. Wysłał przemówienie z podziękowaniami, które zostało odczytane. Nagrodę odebrał w kwietniu 2017 roku podczas prywatnej uroczystości.

Czterech laureatów nie mogło odebrać nagród. Adolf Hitler zabronił przyjąć Nagrody Nobla trzem niemieckim laureatom: Richardowi Kuhnowi (chemia/1938), Adolfowi Butenandtowi (chemia/1939) i Gerhardowi Domagkowi (medycyna/1939). Po wojnie mogli oni odebrać dyplomy i medale, ale nie nagrodę pieniężną. Do odmowy przyjęcia nagrody został zmuszony przez władze sowieckie Borys Pasternak, laureat Literackiej Nagrody Nobla z 1958 roku.

Pięciu laureatów w chwili ich wyróżnienie przebywało w więzieniach: niemiecki dziennikarz Carl von Ossietzky był internowany w obozie koncentracyjnym od 1933 roku. Pokojową Nagrodę Nobla z 1935 roku otrzymał w 1936 roku, gdy został uwolniony w wyniku ogólnoświatowej kampanii. Laureatka Pokojowej Nagrody Nobla z 1991 roku, Aung San Suu Kyi pochodząca z ówczesnej Birmy (obecnie Mjanmy), przez dziesięciolecia przebywała w areszcie domowym i mogła odebrać nagrodę dopiero w 2012 roku. Chiński laureat Pokojowej Nagrody Nobla z 2010 roku, Liu Xiaobo, został wtrącony do więzienia w Chinach w 2009 roku za działalność na rzecz praw obywatelskich, zwolniono go na krótko przed śmiercią, w 2017 roku. Białoruski literaturoznawca i działacz na rzecz praw człowieka Aleś Bialacki, laureat Pokojowej Nagrody Nobla z 2022 roku, przebywał w więzieniu od lata 2021 roku do grudnia 2025 roku, kiedy to został zwolniony po ułaskawieniu wynegocjowanym przez Stany Zjednoczone. Irańska działaczka na rzecz praw człowieka Narges Mohammadi, laureatka Pokojowej Nagrody Nobla z 2023 roku, była wielokrotnie więziona w ciągu ostatnich 15 lat. Ostatnio, w lutym 2026 roku, została skazana na kolejne siedem i pół roku więzienia pod zarzutem uczestnictwa w spisku.

Pięć osób otrzymało dwie Nagrody Nobla, a Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża trzy. Wśród nich są Maria Skłodowska-Curie, która otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 1903 roku i w dziedzinie chemii w 1911 roku oraz amerykański chemik Linus Pauling, który otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 1954 roku i Pokojową Nagrodę Nobla w 1963 roku (z mocą wsteczną za 1962 rok) za swoje wysiłki na rzecz zaprzestania testów broni jądrowej. Amerykański fizyk John Bardeen otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 1956 i 1972 roku. Brytyjski biochemik, Frederick Sanger otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 1958 i 1980 roku. Natomiast amerykański naukowiec Karl Barry Sharpless otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 2001 i 2022 roku.

Polska ma ośmioro laureatów Nagrody Nobla: Maria Skłodowska‑Curie (fizyka – 1903 i chemia – 1911), Henryk Sienkiewicz (literatura – 1905), Władysław Reymont (literatura – 1924), Czesław Miłosz (literatura – 1980, Wisława Szymborska (literatura – 1996), Olga Tokarczuk (literatura – 2018), Lech Wałęsa (Pokojowa Nagroda Nobla – 1983) i Józef Rotblat (Pokojowa Nagroda Nobla – 1995).