Co będzie z nami po śmierci? Od lęku do pewności nadziei

Rodzimy się, umieramy i przechodzimy do życia wiecznego. Sposób postrzegania życia człowieka, ale także przyrody, w którym przechodzi się do kolejnych etapów nazywa się liniowym. Droga każdego człowieka jest niepowtarzalna. Taki model myślenia, model postrzegania czasu jest dla nas oczywisty, chociaż nie w każdej kulturze i nie każdej religii jest on obecny.

Ma swój początek, przebieg i cel. I także poszczególne życiowe wydarzenia mają swój sens.

Biblijne korzenie liniowego modelu eschatologicznego

W Biblii historia ma swój konkretny początek. Jest to wyrażone w opowiadaniu o stworzeniu świata. Genesis, czy stworzenie, ma swoje źródło w inicjatywie Boga. Oczywiście w Kościele katolickim opowiadanie o stworzeniu świata nie jest interpretowane w sposób literalny, tzn. nie należy tego tekstu traktować jak naukowego, ale jako literaturę, która zawiera np. metafory, symbole i inne środki literackie. Chodzi przede wszystkim o sens – Bóg jest początkiem historii.

Wydarzenia w liniowym postrzeganiu czasu mają charakter niepowtarzalny. Tak jak wcielenie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa wydarzyły się tylko raz i nie zostaną nigdy powtórzone. Podobnie i życie każdego innego człowieka. I podobnie – życie jest celowe, dąży do jakiegoś punktu. W Biblii jest to ponowne przyjście Chrystusa, czyli paruzja, a następnie sąd ostateczny, ostateczna walka dobra ze złem i „nowe niebo i nowa ziemia”, Nowe Jeruzalem.

Przy czym Osoba Jezusa Chrystusa wprowadza pewnego rodzaju napięcie, które nazywane jest: „już i jeszcze nie”. Oznacza to, że królestwo Boże już jest obecne w znakach i zmartwychwstaniu Jezusa, ale jeszcze nie objawiło się w pełni swojej chwały. Pewną nowością jest także kosmiczny wymiar zmartwychwstania Jezusa, jako „pierwszego spośród umarłych”.

Co ciekawe, w spotkaniu chrześcijaństwa z kulturą helleńską i filozofią grecką chrześcijaństwo znalazło nowy aparat pojęciowy do wyrażenia na przykład nieśmiertelności duszy (Platon). Natomiast arystotelejski hylemorfizm (dusza jest formą ciała) pomógł opisać jedność człowieka przy zmartwychwstaniu, czyli fakt, że zmartwychwstanie obejmuje także ciało, a nie tylko duszę.

Warto dodać, że czerpanie z kultury czy z kodu językowego epoki nie oznacza „plagiatowania” filozofów czy myślicieli i przepisywania ich do księgi biblijnej. Ale podobnie jak my opisując swoje doświadczenie życia z Bogiem używamy często metafor z życia codziennego, z relacji z drugim człowiekiem czy też ze współczesnych idei filozoficznych, by przekazać to doświadczenie, tak też robili ludzie przed wiekami. Na przykład w XX wieku używano fenomenologii czy egzystencjalizmu do wyrażania pojęć związanych z doświadczeniem wiary. Nadal używamy do opisu rzeczywistości np. wielu pojęć zaczerpniętych ze scholastyki, a ta czerpała je od Arystotelesa (np. by opisać to, co wydarza się w czasie Eucharystii). Nie oznacza to jednak, że teologia po prostu „przepisuje” traktaty scholastyków czy pisma fenomenologów, ale posługuje się ich aparatem pojęciowym, ponieważ pozwala on w pewien sposób wyrazić doświadczenie Boga. I podobnie jest z autorami biblijnymi.

Dojrzewanie do liniowego modelu eschatologicznego

Katolicki model eschatologiczny nie powstał jako jednolity, gotowy system dogmatyczny. Jest rezultatem wielowiekowej ewolucji, syntetyzującej hebrajskie myślenie historyczne, nowotestamentowe objawienie o Chrystusie oraz grecką spekulację filozoficzną. Doktryna ta rozwijała się dynamicznie od intuicji starotestamentowych, przez dramatyczne spory patrystyczne i średniowieczną systematyzację, aż po współczesne redefinicje teologiczne XX i XXI wieku.

>>> Czy istnieje dobra śmierć? Pielęgniarka z Hospicjum Palium o tym, jak towarzyszyć umierającym bliskim [ROZMOWA]

W pierwszych wiekach

W pierwszych dwóch wiekach chrześcijaństwa wierzono, że paruzja wydarzy w się w niedalekiej przyszłości. Chrystus powróci za ich życia.

Później w tzw. epoce patrystycznej (III–V w.) zajmowano się m.in. tematem apokatastazy, zaproponowanej przez Orygenesa, który zastanawiał się, czy powszechność zbawienia oznacza także zbawienie szatana i potępionych. Twierdził on, że Bóg ostatecznie musi stać się  „wszystkim we wszystkich”. Koncepcja ta została oficjalnie potępiona podczas Synodu w Konstantynopolu (543 r.), co jednocześnie oznaczało przyjęcie prawdy wiary o wiecznym charakterze piekła.

Drugim ważnym pisarzem tego okresu, który podejmował tematykę życia wiecznego był św. Augustyn. W dziele „O Państwie Bożym” uporządkował myślenie o sądzie indywidualnym i powszechnym, kładąc podwaliny pod doktrynę o czyśćcu, który ma być miejscem oczyszczenia po śmierci.

Średniowiecze i okres potrydencki

W średniowieczu (XII–XIV w.) można zauważyć przesunięcie akcentu z zastanawiania się nad końcem świata w sensie ogólnym na próby opisania tego, co stanie się z konkretnym człowiekiem po śmierci. Czyli przesunięcie od eschatologii kosmicznej w stronę eschatologii indywidualnej.

W 1336 roku papież Benedykt XII ogłosił w konstytucji Benedictus Deus, że czyste dusze oglądają Boga twarzą w twarz natychmiast po śmierci, nie czekając na sąd ostateczny. Także dwa sobory (Lyoński II,1274 r. oraz Florencki 1439 r.) zajmowały się m.in. tym, co stanie się z duszami po śmierci. Ostatecznie orzeczono, że ci, którzy umierają w łasce Bożej, ale niosą ze sobą doczesne skutki grzechów, znajdują się w stanie przejściowego oczyszczenia.

Realność czyśćca potwierdził także Sobór Trydencki (1563 r.) w odpowiedzi na reformację, która tę realność kwestionowała. Warto wspomnieć, że w późniejszym okresie można zauważyć silne akcentowanie, zwłaszcza w kaznodziejstwie, strachu przed piekłem, surowości sądu, który czeka człowieka po śmierci i marności świata (memento mori).

Współczesna odnowa teologiczna

Przełom współczesny w katolickiej eschatologii, który ma miejsce od połowy XX wieku, to przede wszystkim zmiana języka i odejście od rozumienia zaświatów jako konkretnego miejsce geograficzno-przestrzennego, gdzie niebo jest „na górze” ponad chmurami, a piekło „na dole” pod ziemią.

W XX wieku teologowie tacy jak Karl Rahner, Joseph Ratzinger (Benedykt XVI) oraz Hans Urs von Balthasar dokonali przesunięcia w eschatologii w stronę ujęcia personalistycznego, chrystocentrycznego i egzystencjalnego.

Odprzestrzennienie i personalizm

Współcześni teologowie, m.in. Karl Rahner i Joseph Ratzinger (Benedykt XVI), podkreślają, że niebo, piekło i czyścieć nie są konkretnymi miejscami, w sensie geograficznym, ale są stanami egzystencjalnymi. Są sposobami istnienia, w których znajduje się człowiek po śmierci. To, w którym miejscu się znajdzie zależy ot relacji, jaką w swojej wolności, człowiek miał z Bogiem.

Ratzinger pisał wprost, że „Niebo to nie miejsce, lecz Osoba – to Jezus Chrystus”. Dlatego przebywanie w niebie oznacza pełną, komunię z Bogiem i drugą osobą. Natomiast piekło polega nie tyle na fizycznych torturach, ale na cierpieniu duchowym z powodu wiecznej, całkowitej samotności zatrzaśniętego w sobie ludzkiego „ja”. Człowiek może znaleźć się w tym stanie na skutek świadomego i radykalnego odwrócenia się od Boga i Jego miłości. Z kolei czyścieć nie jest już postrzegany jako dni, czy lata „do odsiadki”, ale jest to spojrzenie Chrystusa w momencie śmierci, pełne prawdy i miłości, które „wypala” w człowieku egoizm i niedoskonałości. To spojrzenie powoduje cierpienie, ale następuje uzdrowienie człowieka, tak by mógł być w pełnej komunii z Bogiem i drugim człowiekiem.

Nadzieja powszechnego zbawienia i „puste piekło”

Jednym z najbardziej ożywionych i wpływowych nurtów współczesnej eschatologii jest koncepcja szwajcarskiego teologa Hansa Ursa von Balthasara, zawarta w głośnym dziele pt. „Czy wolno żywić nadzieję, że wszyscy będą zbawieni?”, która mówi, że piekło może być puste.

Nie oznacza to powrotu do potępionej, jak wspomnieliśmy wcześniej, w starożytności apokatastazy (pewności, że wszyscy, łącznie z szatanem, zostaną zbawieni automatycznie). Ale Balthasar przypomniał, że Kościół ogłasza ludzi, którzy są w niebie, ogłasza świętych, ale nigdy nie orzekł w sposób jednoznaczny, że ktoś jest potępiony. Nie zrobił tego nigdy, nawet w stosunku do największych zbrodniarzy.

Nie tyle więc zaprzecza istnieniu piekła, ale sugeruje, że może być ono puste. Bo skoro Bóg chce zbawienia każdego człowieka, to chrześcijanin ma prawo mieć nadzieję, że ostatecznie miłość Boga zdoła dotrzeć do wolności każdego grzesznika w momencie śmierci. I że w tym momencie człowiek także odpowie miłością.

Koncepcja ta rezonuje np. tekstach papieża Franciszka, który wielokrotnie wspominał, że „lubi myśleć o piekle, które jest puste”.

Sąd Ostateczny jako przywrócenie sprawiedliwości i uzdrowienie

Wcześniej postrzegano sąd ostateczny jako wydarzenie pełne grozy i strachu, zaś współczesna teologia przesuwa akcent na przywrócenie sprawiedliwości społecznej i zadośćuczynienie. Fundamentalna jest tu encyklika Benedykta XVI Spe salvi (2007 r.). Ratzinger pisze w niej, że sąd to moment, w którym prawda o naszym życiu przechodzi przez ogień miłości Chrystusa. To, co w nas brudne i złe, spłonie, a to, co było dobre, zostanie uratowane. Dla wielu ludzi sam ten proces będzie czyśćcem.

Inne współczesne modele eschatologiczne

Oprócz katolickiego czy chrześcijańskiego sposobu rozumienia czasu i tego, co nas czeka na końcu ziemskiego czasu można obecnie spotkać się także z wieloma innymi. Współcześnie istnieją takie modele, które łączą się z fizyką, kosmologią, biologią czy nowymi technologiami.

Dla przykładu można wspomnieć np. o koncepcji śmierci ciepła Wszechświata, to tzw. Wielki Chłód. Model ten wywodzi się z drugiej zasady termodynamiki oraz współczesnej kosmologii. Zakłada on, że Wszechświat będzie rozszerzał się w nieskończoność, a jego energia ulegnie całkowitemu rozproszeniu.

Innym przykładem może być tzw. Szara Maź, czyli koncepcja z pogranicza nanotechnologii i biologii ewolucyjnej, sformułowana przez Erica Drexlera. Opisuje ona hipotetyczny scenariusz zagłady wywołany przez samoreplikujące się maszyny.

Są także te modele, które do opisania istnienia po śmierci zaprzęgają nowe technologie. Istnieje np. Hipoteza Symulacji i Wyłączenia Serwera, sformułowana przez Nicka Bostroma. Koncepcja ta oparta jest na informatyce teoretycznej i filozofii umysłu. Zakłada ona, że nasza rzeczywistość jest zaawansowaną symulacją komputerową uruchomioną przez cywilizację postludzką.

Jednak jednymi z popularniejszych, które wplatają się w kulturę i popkulturę są nieliniowe, czyli tzw. cykliczne koncepcje. Współczesne idee wiecznego powrotu i odradzania się są charakterystyczne m.in. dla hinduizmu, buddyzmu.

Zobacz także