Nie tylko formułka z katechezy. Co naprawdę oznaczają przykazania Boże?

Dziesięć przykazań Bożych, czyli Dekalog, to zasady, które Bóg dał Mojżeszowi na górze Synaj. Trzy pierwsze mówią o miłości do Boga, siedem kolejnych – o miłości do drugiego człowieka. Poniżej znajdziesz pełny tekst przykazań w wersji, której uczymy się na katechezie, a dalej proste wyjaśnienie każdego z nich.

Pełny tekst 10 przykazań Bożych

Jam jest Pan, Bóg twój, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli.

Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną.

Nie będziesz brał imienia Pana Boga twego nadaremno.

Pamiętaj, abyś dzień święty święcił.

Czcij ojca swego i matkę swoją.

Nie zabijaj.

Nie cudzołóż.

Nie kradnij.

Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.

Nie pożądaj żony bliźniego swego.

Ani żadnej rzeczy, która jego jest.

To tzw. formuła katechizmowa – skrót tekstu biblijnego, ułożony tak, żeby łatwo było go zapamiętać. Pełne brzmienie przykazań znajdziesz w Księdze Wyjścia (Wj 20,2–17) i w Księdze Powtórzonego Prawa (Pwt 5,6–21).

>>> Po co nam Boże przykazania?

Skąd się wzięły przykazania?

Bóg dał Dekalog Izraelowi po wyjściu z Egiptu, gdy zawierał z nim przymierze pod górą Synaj. Dlatego przykazania zaczynają się od przypomnienia, że to Bóg wyprowadził swój lud z niewoli. Najpierw jest dar wolności, dopiero potem wymagania (KKK 2057).

Pismo Święte nazywa przykazania „dziesięcioma słowami” (Wj 34,28). Od greckiego tłumaczenia tego wyrażenia pochodzi nazwa „Dekalog” (KKK 2056).

Tradycja Kościoła dzieli przykazania na dwie tablice (KKK 2067):

pierwsza tablica (przykazania 1–3) – nasza relacja z Bogiem,

druga tablica (przykazania 4–10) – nasza relacja z drugim człowiekiem.

Jezus nie zniósł Dekalogu, ale pokazał jego pełny sens (Mt 5,17). Bogatemu młodzieńcowi powiedział, że droga do życia wiecznego prowadzi przez zachowywanie przykazań (Mt 19,16–19). Całe Prawo streścił w dwóch zdaniach: kochaj Boga całym sercem i kochaj bliźniego jak siebie samego (Mt 22,37–40; KKK 2055).

>>> Rachunek sumienia dla średniozaawansowanych

Co znaczy każde przykazanie? Wyjaśnienie z przykładami

Każde przykazanie ma dwie strony: czegoś zabrania, ale też do czegoś zaprasza. Poniżej znajdziesz krótkie wyjaśnienie, przykład z codziennego życia i numery Katechizmu Kościoła Katolickiego, w których można przeczytać więcej.

1. Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną

W skrócie: Bóg ma być na pierwszym miejscu.

Pierwsze przykazanie wzywa, by wierzyć Bogu, ufać Mu i kochać Go ponad wszystko. Wyrażamy to w modlitwie, uwielbieniu i w tym, jak podejmujemy decyzje.

„Cudzym bogiem” może stać się wszystko, co zajmuje miejsce Boga: pieniądze, kariera, władza, wygląd czy przyjemność (KKK 2113). Przykazanie wyklucza też zabobony, wróżby, horoskopy, magię i spirytyzm. Szuka się w nich pewności i mocy poza Bogiem (KKK 2110–2117).

Czy katolicy łamią to przykazanie, modląc się przed obrazami i figurami? Nie. Cześć oddawana wizerunkowi odnosi się do osoby, którą przedstawia, a nie do drewna czy farby (KKK 2132).

Przykład: Przed ważną rozmową o pracę ktoś sprawdza horoskop i zakłada „szczęśliwą” bransoletkę. Pierwsze przykazanie zachęca, by w takiej chwili raczej powierzyć sprawę Bogu w modlitwie.

2. Nie będziesz brał imienia Pana Boga twego nadaremno

W skrócie: Imię Boga wymawiamy z szacunkiem.

W Biblii imię oznacza osobę. Kto szanuje imię Boga, szanuje samego Boga (KKK 2143). Dlatego wzywamy je w modlitwie i w ważnych chwilach życia, a nie jako przerywnik w rozmowie.

Przykazanie zabrania bluźnierstwa, czyli słów nienawiści i pogardy wobec Boga, Kościoła i świętych (KKK 2148). Zabrania też fałszywej przysięgi i krzywoprzysięstwa (KKK 2150–2152). Wymaga dotrzymywania obietnic złożonych w imię Boże (KKK 2147).

Przykład: „Jezus Maria!” rzucone ze złością, gdy rozleje się kawa, zwykle nie jest ciężkim grzechem. Pokazuje jednak, jak łatwo imię Boga staje się zwykłym okrzykiem. Warto zastąpić je innym słowem, a imię Jezusa zostawić na modlitwę.

3. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił

W skrócie: Niedziela należy do Boga i do ludzi, a nie do pracy.

Dla chrześcijan dniem świętym jest niedziela, bo w niedzielę zmartwychwstał Jezus (KKK 2174–2175). Jej centrum jest Eucharystia. Katolik ma obowiązek uczestniczyć we Mszy św. w niedziele i święta nakazane. Obowiązek spełnia także Msza odprawiana wieczorem dnia poprzedniego (KKK 2180).

Kto bez poważnego powodu opuszcza niedzielną Mszę, popełnia grzech ciężki (KKK 2181). Poważnym powodem jest na przykład choroba albo opieka nad niemowlęciem.

Niedziela to także odpoczynek od niekoniecznej pracy oraz czas dla rodziny, modlitwy i dobrych uczynków (KKK 2184–2186).

Przykład: Rodzina idzie na Mszę, potem wspólnie je obiad i odwiedza babcię. Zakupy i porządki zrobiła w sobotę, żeby niedziela była naprawdę inna niż reszta tygodnia.

4. Czcij ojca swego i matkę swoją

W skrócie: Szanuj rodziców i troszcz się o rodzinę.

To pierwsze przykazanie drugiej tablicy. Bóg zaczyna od rodziny, bo w niej uczymy się kochać innych (KKK 2197, 2207).

Dzieci okazują rodzicom szacunek, wdzięczność i – dopóki z nimi mieszkają – posłuszeństwo we wszystkim, co dobre (KKK 2214–2217). Dorosłe dzieci pomagają rodzicom w starości, chorobie i samotności (KKK 2218). Przykazanie dotyczy też rodziców: mają kochać dzieci, wychowywać je i przekazywać im wiarę (KKK 2221–2226).

Czwarte przykazanie obejmuje również relacje z nauczycielami, przełożonymi i władzą państwową. Wymaga szacunku dla prawowitej władzy, a od rządzących – służby dobru wspólnemu (KKK 2234–2237).

Przykład: Dorosła córka mieszka w innym mieście, ale co tydzień dzwoni do taty i raz w miesiącu przyjeżdża, żeby pomóc mu w urzędowych sprawach. To konkretna, codzienna forma czci dla ojca.

>>> Dekalog kierowcy

5. Nie zabijaj

W skrócie: Każde ludzkie życie jest święte – od poczęcia do naturalnej śmierci.

Życie należy do Boga, dlatego nikt nie ma prawa bezpośrednio zabić niewinnego człowieka (KKK 2258). Przykazanie zabrania zabójstwa, aborcji i eutanazji (KKK 2268–2279). Uznaje natomiast prawo do obrony siebie i innych przed napastnikiem (KKK 2263–2265). Od 2018 roku Katechizm uczy też, że kara śmierci jest niedopuszczalna (KKK 2267).

Piąte przykazanie chroni zdrowie – swoje i cudze. Sprzeciwia się nadużywaniu alkoholu, narkotyków, leków i jedzenia, a także brawurowej jeździe (KKK 2288–2291). Jezus dodaje, że zabijanie zaczyna się od gniewu i nienawiści w sercu (Mt 5,21–22; KKK 2302–2303).

Samobójstwo również sprzeciwia się darowi życia (KKK 2280–2281). Kościół przypomina jednak, że cierpienie psychiczne i lęk mogą zmniejszać odpowiedzialność człowieka, i modli się za tych, którzy odebrali sobie życie (KKK 2282–2283). Jeśli przeżywasz kryzys, zadzwoń pod bezpłatny numer 116 123 lub 800 70 2222.

Przykład: Ktoś po dwóch piwach mówi: „To tylko kawałek, dam radę”, i wsiada za kierownicę. Nawet jeśli nic się nie stanie, naraża życie swoje i innych – to sprawa piątego przykazania.

6. Nie cudzołóż

W skrócie: Seksualność jest darem, który wyraża miłość i wierność w małżeństwie.

Przykazanie wzywa do czystości, czyli takiego przeżywania płciowości, w którym człowiek panuje nad sobą i szanuje drugą osobę (KKK 2337–2339). Czystość dotyczy każdego, ale inaczej wygląda u małżonków, narzeczonych, osób samotnych i konsekrowanych (KKK 2348–2350).

Według Katechizmu przeciw czystości są m.in. pornografia, prostytucja i współżycie poza małżeństwem (KKK 2353–2355). Przeciw godności małżeństwa są zdrada, rozwód i poligamia (KKK 2380–2387). Przykazanie wzywa małżonków do wierności i otwartości na życie (KKK 2360–2379).

Przykład: Mąż zauważa, że rozmowy z koleżanką z pracy stają się coraz bardziej osobiste. Ogranicza je do spraw służbowych, zanim relacja przerodzi się w romans. Tak w praktyce wygląda ochrona wierności.

7. Nie kradnij

W skrócie: Szanuj cudzą własność i postępuj uczciwie.

Przykazanie zabrania przywłaszczania sobie cudzego dobra (KKK 2408). Kradzież to nie tylko zabranie komuś portfela. Katechizm wymienia też oszustwa w handlu, niesprawiedliwe płace, korupcję, niszczenie wspólnego mienia, niesumienną pracę i oszustwa podatkowe (KKK 2409).

Kto coś ukradł albo wyrządził komuś szkodę, powinien to oddać lub naprawić (KKK 2412). Siódme przykazanie dotyczy także sprawiedliwości społecznej, troski o ubogich i odpowiedzialności za stworzenie (KKK 2415–2418, 2443–2449).

Przykład: Pracownik bierze zwolnienie lekarskie, choć jest zdrowy, bo „wszyscy tak robią”. Ktoś inny znajduje portfel i zatrzymuje pieniądze. W obu sytuacjach chodzi o cudze dobro, którego nie wolno sobie przywłaszczać.

8. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu

W skrócie: Mów prawdę i chroń dobre imię innych.

Ósme przykazanie wzywa, by żyć w prawdzie – w słowach i w czynach (KKK 2464–2470). Zabrania kłamstwa, czyli mówienia nieprawdy po to, by kogoś wprowadzić w błąd (KKK 2482–2486). Zabrania też fałszywych zeznań i krzywoprzysięstwa (KKK 2476).

Do grzechów przeciw prawdzie należą także oszczerstwo, czyli rozpowiadanie nieprawdy o kimś, oraz obmowa, czyli ujawnianie bez potrzeby cudzych wad (KKK 2477). Kto zniszczył czyjąś opinię, powinien ją naprawić (KKK 2487). Przykazanie dotyczy też mediów, które mają przekazywać informacje rzetelnie (KKK 2493–2499).

Przykład: Na osiedlowej grupie ktoś udostępnia niesprawdzoną plotkę o sąsiedzie. Nawet jeśli „tylko przekazał dalej”, mógł zniszczyć czyjeś dobre imię. Ósme przykazanie zachęca, by najpierw sprawdzić, a w razie wątpliwości – zamilknąć.

9. Nie pożądaj żony bliźniego swego

W skrócie: Czystość zaczyna się w sercu.

Szóste przykazanie dotyczy czynów, a dziewiąte – myśli i pragnień. Jezus mówi, że pożądliwe spojrzenie jest już cudzołóstwem popełnionym w sercu (Mt 5,28; KKK 2514–2515). Przykazanie dotyczy oczywiście tak samo kobiet i pożądania wobec cudzego męża.

Sama pokusa nie jest grzechem. Grzechem jest świadome przyzwolenie na nieczyste pragnienia i ich podsycanie (KKK 2847). W walce o czyste serce pomagają modlitwa, czystość intencji i spojrzenia oraz skromność (KKK 2520–2524).

Przykład: Ktoś przegląda media społecznościowe i zatrzymuje się na zdjęciach, które rozbudzają pożądanie. Zamiast przewinąć dalej, zostaje przy nich. Dziewiąte przykazanie zachęca, by strzec oczu, bo to, na co patrzymy, kształtuje serce.

10. Ani żadnej rzeczy, która jego jest

W skrócie: Nie zazdrość, nie bądź chciwy, ciesz się tym, co masz.

Dziesiąte przykazanie dotyczy pragnienia cudzych rzeczy. Zabrania chciwości, czyli nieumiarkowanej żądzy posiadania, i zazdrości, czyli smutku z powodu cudzego dobra (KKK 2536, 2538–2540). Z tych pragnień rodzą się kradzieże, oszustwa i konflikty.

Przykazanie zaprasza do ubóstwa serca, czyli wolności od przywiązania do rzeczy (KKK 2544–2547). Lekarstwem na zazdrość są życzliwość, pokora i radość z sukcesu innych (KKK 2540).

Przykład: Sąsiad kupił nowy samochód. Ktoś zamiast się cieszyć, czuje złość i bierze kredyt na jeszcze droższe auto, żeby „nie być gorszym”. Dziesiąte przykazanie pomaga zobaczyć, że szczęście nie zależy od porównywania się z innymi

Przykazania Boże a przykazania kościelne – czym się różnią?

Przykazania Boże pochodzą od Boga i nie mogą się zmienić. Przykazania kościelne ustanowił Kościół, żeby zapewnić wiernym niezbędne minimum modlitwy, życia sakramentalnego i wysiłku moralnego (KKK 2041). Te drugie pomagają wypełniać te pierwsze – na przykład pierwsze przykazanie kościelne konkretyzuje trzecie przykazanie Boże.

5 przykazań kościelnych

W niedziele i święta nakazane uczestniczyć we Mszy Świętej i powstrzymać się od prac niekoniecznych.

Przynajmniej raz w roku przystąpić do sakramentu pokuty.

Przynajmniej raz w roku, w okresie wielkanocnym, przyjąć Komunię Świętą.

Zachowywać nakazane posty i wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych, a w czasie Wielkiego Postu powstrzymywać się od udziału w zabawach.

Troszczyć się o potrzeby wspólnoty Kościoła.

Czwarte przykazanie kościelne zmieniło się kilka lat temu. Dawniej zakaz zabaw obejmował wszystkie okresy pokuty, czyli także piątki. Obecnie dotyczy tylko Wielkiego Postu. Wstrzemięźliwość od mięsa w piątki obowiązuje nadal.

Pytania czytelników

Dlaczego protestanci inaczej numerują przykazania?

Treść jest ta sama, różni się tylko podział. Katolicy i luteranie idą za podziałem św. Augustyna, a prawosławni i wspólnoty reformowane – za podziałem Ojców greckich (KKK 2066). W tym drugim zakaz czynienia wizerunków jest osobnym, drugim przykazaniem, a pożądanie cudzej żony i cudzych rzeczy łączy się w jedno.

W wersji katolickiej zakaz bałwochwalstwa mieści się w pierwszym przykazaniu. Odkąd Bóg stał się człowiekiem w Jezusie, można Go przedstawiać, a cześć oddawana obrazom odnosi się do osoby, którą ukazują (KKK 2129–2132).

Które przykazanie jest najważniejsze?

Jezus streścił wszystkie w przykazaniu miłości Boga i bliźniego (Mt 22,37–40). Dekalog jest jednak całością: kto łamie jedno przykazanie, narusza całe Prawo (Jk 2,10; KKK 2069).

Czy każde złamanie przykazania to grzech ciężki?

Nie. Grzech jest ciężki, gdy spełnione są trzy warunki: dotyczy ważnej sprawy, człowiek wie, że to zło, i dobrowolnie je wybiera (KKK 1857–1859). Jeśli brakuje któregoś z nich, grzech jest lekki, czyli powszedni (KKK 1862).

Czy w niedzielę wolno pracować?

Tak, jeśli wymaga tego dobro rodziny lub ważna służba innym – jak w przypadku lekarzy, pielęgniarek czy strażaków (KKK 2185). Trzeba wtedy zadbać o udział we Mszy św. i o czas na odpoczynek. Nie powinniśmy też bez potrzeby wymagać od innych pracy w niedzielę (KKK 2187).

Czy w piątek można iść na wesele lub imprezę?

Poza Wielkim Postem – tak, bo zakaz udziału w zabawach obejmuje dziś tylko Wielki Post. W piątki nadal obowiązuje wstrzemięźliwość od mięsa. W uzasadnionych przypadkach dyspensy może udzielić biskup lub proboszcz.

Jak korzystać z przykazań przed spowiedzią?

Najprościej przejść po kolei przez wszystkie dziesięć i przy każdym zapytać siebie, co w moim życiu jest z nim zgodne, a co nie. Na tym schemacie opiera się większość rachunków sumienia. Warto pytać nie tylko o złe czyny, ale też o zaniedbania – dobro, którego nie zrobiłem.

Zobacz także