fot. Freepik
Psychiatra: najtrudniej dostrzec cierpienie dziecka, które nigdy nie sprawia kłopotów [ROZMOWA]
Dziecko, które przynosi piątki, jest posłuszne i nigdy się nie buntuje, może zmagać się z poważnym kryzysem psychicznym, którego nikt nie zauważa – powiedziała PAP dr hab. Aleksandra Lewandowska. Podkreśliła, że „grzeczność” nie zawsze oznacza, że dziecko jest szczęśliwe.
Mira Suchodolska (PAP): Pani, jako psychiatrze dziecięcemu, określenie „grzeczne dziecko” chyba nie kojarzy się wyłącznie dobrze?
Dr hab. n. med. Aleksandra Lewandowska, konsultant krajowa w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży: Przyznam, że budzi we mnie pewien bunt. Bo co właściwie znaczy „grzeczne dziecko”? Bardzo często dorośli wyobrażają sobie dziecko, które bezkrytycznie wykonuje ich polecenia, nie protestuje, nie sprawia problemów, spełnia wszystkie oczekiwania. Tyle że takie dziecko może jednocześnie tłumić własne emocje, potrzeby i pragnienia. A to, co przez długi czas pozostaje niewyrażone, wcześniej czy później daje o sobie znać.
Jest jeszcze druga grupa „grzecznych dzieci”, która szczególnie mnie niepokoi. To dzieci cierpiące psychicznie, ale niezauważane przez otoczenie. One często zbyt późno trafiają do specjalistów, ponieważ nie dają dorosłym wyraźnych sygnałów, że coś jest nie tak.
Czyli dziecko, które krzyczy, buntuje się i sprawia kłopoty, ma większą szansę otrzymać pomoc niż to, które cierpi w milczeniu?
Niestety, tak. Znacznie szybciej do psychologa, psychiatry czy nawet na psychiatryczną izbę przyjęć trafia nastolatek, który przestaje chodzić do szkoły, łamie zasady, zachowuje się agresywnie albo otwarcie się buntuje. Jego zachowanie zwraca uwagę, niepokoi dorosłych i skłania ich do działania.
Natomiast dziecko, które jest spokojne, wycofane, dobrze się uczy i nie sprawia problemów wychowawczych, może przez długi czas pozostawać niezauważone. Nawet jeśli zmaga się z lękiem, obniżonym nastrojem czy ogromnym napięciem psychicznym, nadal chodzi do szkoły, odrabia lekcje i przynosi dobre oceny. Dorośli widzą więc dziecko, które świetnie sobie radzi, choć ono może bardzo cierpieć.
Dotyczy to również części dziewczynek z ADHD lub w spektrum autyzmu. Ponieważ są spokojne, dobrze się uczą i nie sprawiają problemów wychowawczych, dorośli często nie dostrzegają ich trudności. Nie pasują bowiem do stereotypowego wyobrażenia dziecka, które potrzebuje specjalistycznej pomocy. Zdarza się więc, że ADHD lub autyzm rozpoznaje się u nich dopiero po wielu latach.

Rodzice mają więc powód do zadowolenia: dziecko nie pyskuje, nie łamie zasad, przynosi piątki. Co powinno zapalić im czerwoną lampkę?
Przede wszystkim trzeba zobaczyć dziecko, a nie tylko jego osiągnięcia. Zwrócić uwagę, czy ma relacje z rówieśnikami, czy potrafi się bawić, odpoczywać, czerpać z czegoś przyjemność. Czy ma własne zainteresowania, potrzeby, swoje zdanie. Czy odważa się powiedzieć, że czegoś nie chce – np. zjedzenia zupy, która mu nie smakuje.
Niepokojący może być nadmierny perfekcjonizm. Wyobraźmy sobie ucznia, który dostaje piątkę zamiast szóstki i reaguje płaczem, rozpaczą, obwinianiem siebie. Mówi: „gdybym bardziej się postarał, dostałbym lepszą ocenę”. Nawet drobne niepowodzenie przeżywa jak osobistą katastrofę.
Takie dziecko może brać na siebie odpowiedzialność za wszystko, co dzieje się wokół i jeśli coś pójdzie nie tak, uznaje, że to jego wina. Wciąż próbuje być lepsze, bardziej posłuszne, bardziej doskonałe – i coraz bardziej się tym obciąża.
A jeśli po prostu ma taki charakter? Jest spokojne, obowiązkowe, nie lubi konfliktów?
Oczywiście nie każde spokojne czy ambitne dziecko ma problemy psychiczne. Nie chodzi o to, żebyśmy zaczęli podejrzewać zaburzenia u każdego dobrego ucznia. Ważne jest jednak, czy jego zachowanie wynika z własnych potrzeb, czy z przymusu nieustannego zadowalania innych.
Proszę sobie wyobrazić trzynastolatka, który na wszystko się zgadza, np. nie chce gdzieś iść, ale idzie, bo ktoś tego oczekuje, daje się obcałowywać jakiejś cioci, choć to go brzydzi i grzecznie recytuje wierszyk na uroczystości rodzinnej, choć czuje, że jest to żenujące. Nigdy nie protestuje, nie odmawia, nie mówi, że coś mu nie odpowiada.
Z czasem okazuje się, że właściwie nie wiadomo, czego on sam chce. Nie ma zainteresowań, które sprawiałyby mu radość niezależnie od oczekiwań otoczenia, bo całe jego życie koncentruje się na spełnianiu cudzych potrzeb.
My, psychiatrzy, mówimy czasami obrazowo, że tego dziecka po prostu nie ma. Jest tylko to, czego oczekują od niego inni.

Czy tłumione emocje mogą dawać objawy fizyczne? Na przykład dziecko ciągle boli brzuch albo głowa, choć badania niczego nie wykazują?
Jak najbardziej. Zwłaszcza młodsze dzieci nie zawsze potrafią rozpoznać i nazwać swoje emocje. Jeśli dorastają w środowisku, w którym nie wolno im wyrażać złości, smutku czy frustracji, napięcie psychiczne może ujawniać się poprzez dolegliwości somatyczne.
Pojawiają się nawracające bóle brzucha, głowy, różnego rodzaju dolegliwości, dla których nie znajdujemy wyjaśnienia w badaniach medycznych. Oczywiście najpierw trzeba wykluczyć przyczyny somatyczne, ale jeśli dziecko jest pod tym względem zdrowe, warto przyjrzeć się jego samopoczuciu i sytuacji emocjonalnej.
Czasami dopiero takie dolegliwości sprawiają, że dorośli zaczynają zauważać problem. Wcześniej dziecko było przecież grzeczne, dobrze się uczyło i nie dawało powodów do niepokoju.
Skąd bierze się ten przymus bycia grzecznym za wszelką cenę?
Ogromną rolę odgrywa wychowanie. Proszę zwrócić uwagę, jakich komunikatów nadal używamy wobec dzieci: „Masz mnie słuchać, bo jestem twoim rodzicem”, „Nie możesz przynosić mi wstydu”, „Dzieci i ryby głosu nie mają”.
Nie ma ochoty się uśmiechać, a dorosły pyta: „Dlaczego jesteś taki ponury? Uśmiechnij się”.
W ten sposób uczymy dziecko, że jego potrzeby są mniej ważne niż oczekiwania otoczenia. Że powinno być miłe, posłuszne i zadowolone, nawet jeśli w rzeczywistości odczuwa złość, smutek czy dyskomfort.
Szczególnie często dotyczy to dziewczynek, od których oczekuje się, że będą grzeczne, uśmiechnięte i nie będą sprawiały problemów.

Co się dzieje z takim dzieckiem, kiedy dorasta? Czy wieloletnie tłumienie emocji może w końcu doprowadzić do poważnego kryzysu?
Niestety, konsekwencje mogą być bardzo poważne. Okres dorastania jest szczególny, ponieważ młody człowiek przechodzi ogromne zmiany fizyczne, emocjonalne i poznawcze, a jednocześnie zaczyna budować własną tożsamość, separować się od rodziców, rozwijać samodzielności.
Jeśli przez całe dzieciństwo uczono go, że nie ma prawa do własnych potrzeb, sprzeciwu czy trudnych emocji, może nie potrafić poradzić sobie z tym etapem rozwoju. Narasta napięcie, pojawiają się trudności w relacjach, zaburzenia lękowe, objawy depresyjne. W niektórych przypadkach dochodzi do zachowań autodestrukcyjnych, w tym prób samobójczych.
Zdarza się też, że młody człowiek szuka odpowiedzi na swoje problemy w internecie, ponieważ w domu nie ma przestrzeni, żeby o nich rozmawiać. A tam może natrafić na treści, które zamiast mu pomóc, pogłębią kryzys.
Bywa też tak, że wzorowa córka wyjeżdża do szkoły z internatem albo na studia i nagle rodzice jej nie poznają. Zaczyna imprezować, eksperymentować z używkami, podejmować ryzykowne decyzje.
Takie sytuacje również obserwujemy. Młody człowiek, który przez lata funkcjonował pod silną kontrolą, nagle znajduje się poza domem, ma więcej swobody, ale nie nauczył się wcześniej samodzielnie rozpoznawać swoich potrzeb, podejmować decyzji ani wyznaczać granic.
Może wówczas dojść do gwałtownej zmiany zachowania, więc pojawiają się eksperymenty z używkami, zachowania ryzykowne i bunt, którego wcześniej nie było.
Rodzice przychodzą wtedy do specjalisty i mówią: „Nie poznajemy naszego dziecka. Przecież zawsze było takie grzeczne, miłe, uśmiechnięte. Nigdy nie mieliśmy z nim problemów”.
Tylko że ten brak problemów niekoniecznie oznaczał, że dziecko rozwijało się prawidłowo pod względem emocjonalnym. Być może przez lata nie miało możliwości wyrażania siebie, choć potrzeba samodzielności i budowania własnej tożsamości nie znika tylko dlatego, że dorośli jej nie akceptują.
>>> Prawie 25 procent dzieci na świecie żyje w strefach konfliktów
Takie dzieci w pewnym momencie zrywają się ze smyczy?
Tłumione przez lata emocje i potrzeby mogą ujawnić się ze zdwojoną siłą. Nie jest to jednak nieuchronny scenariusz, bo wszystko zależy od sytuacji konkretnego młodego człowieka, jego osobowości, środowiska i wsparcia, jakie otrzymuje.
Najważniejsze jest to, żeby nie czekać, aż problemy staną się dramatyczne, gdy pojawią się objawy depresji, poważne zaburzenia lękowe czy zachowania samobójcze – choć najczęściej właśnie wówczas otoczenie dostrzega cierpienie wcześniej „niewidzialnego” dziecka.

Rodzice pytają zwykle: „jak tam w szkole?”, słyszą: „w porządku” i na tym rozmowa się kończy. Jak dotrzeć do dziecka, które nie chce albo nie potrafi mówić o swoich problemach?
Zacznijmy od tego, że pytanie „jak tam w szkole?” bardzo często zamyka rozmowę, zamiast ją otwierać. Młodzi ludzie sami mówią nam, że działa na nich jak czerwona płachta na byka. Bo co mają odpowiedzieć? Najczęściej właśnie: „wszystko w porządku”.
W przypadku tych tak zwanych grzecznych dzieci rozmowa z rodzicami często ogranicza się do ocen. Dziecko mówi, że dostało piątkę czy szóstkę, bo wie, że to ucieszy mamę albo tatę i zaczyna utożsamiać swoją wartość z wynikami w nauce.
Tymczasem rodzic powinien interesować się nie tylko tym, co dziecko osiągnęło, ale przede wszystkim tym, jak się czuje. Co sprawiło mu radość, co było trudne, czy coś je zmartwiło, z kim spędzało czas. I co bardzo ważne – powinien być gotowy usłyszeć również odpowiedź, która mu się nie spodoba.
Dziecko musi mieć prawo powiedzieć, że jest złe, smutne, rozczarowane, że czegoś nie chce. Nie możemy oczekiwać, że zawsze będzie zadowolone i uśmiechnięte.
Ale czy pozwalając dziecku na złość, sprzeciw i frustrację, nie wychowamy małego tyrana, który wejdzie nam na głowę?
Absolutnie nie chodzi o wychowanie bez granic, wręcz przeciwnie. Mądre wychowanie polega na tym, że uznajemy emocje dziecka, ale jednocześnie uczymy je odpowiedzialności za zachowanie.
Dziecko ma prawo być złe, ma prawo powiedzieć, że coś mu się nie podoba. Może płakać, protestować, wyrażać frustrację, co nie oznacza, że wolno mu w złości bić innych, obrażać ich wulgarnymi słowami czy używać przemocy.
Możemy powiedzieć: „rozumiem, że jesteś bardzo zdenerwowany, ale nie wolno ci nikogo uderzyć”. W ten sposób uczymy dziecko, że każda emocja jest dopuszczalna, natomiast nie każde zachowanie jest akceptowalne.
Do tego potrzebny jest mądry, obecny i uważny dorosły. Taki, który nie wymaga bezwzględnego podporządkowania, ale też nie rezygnuje ze stawiania granic.
Co powiedziałaby pani rodzicom, którzy są dumni z tego, że ich dziecko nigdy nie mówi „nie”?
Żeby zastanowili się, czy rzeczywiście jest to powód do dumy. Bo dziecko, które nie potrafi odmówić rodzicom, może później nie potrafić odmówić również innym ludziom.
W swojej praktyce spotykam nastolatki, które od najmłodszych lat uczono, że mają być grzeczne, uśmiechnięte, spełniać oczekiwania otoczenia i nikomu nie sprawiać przykrości. Niestety, część z nich doświadcza później przekraczania własnych granic – emocjonalnych, psychicznych, a także cielesnych.
Taka dziewczynka może czuć, że ktoś zachowuje się wobec niej niewłaściwie, że narusza jej intymność albo robi coś, na co ona nie ma ochoty. Ale nie potrafi powiedzieć „nie”, ponieważ nigdy nie nauczono jej, że ma do tego prawo.
I to jest jedna z najbardziej bolesnych konsekwencji wychowania opartego wyłącznie na posłuszeństwie.
Dlatego powtarzam: zdrowe, dobrze wychowane dziecko to nie takie, które nigdy się nie sprzeciwia, ale to dziecko, które rozumie swoje emocje, potrafi je wyrażać, zna własne granice i szanuje granice innych.
Żeby jednak mogło się tego nauczyć, musi mieć obok siebie dorosłych, którzy pozwolą mu być sobą. Nie tylko wtedy, kiedy jest grzeczne, uśmiechnięte i przynosi piątki.
Bądź na bieżąco z Misyjne.pl!
Obserwuj misyjne.pl w Google News. Dodaj nas do ulubionych, aby nie przegapić najważniejszych treści z kraju i ze świata.
Wybrane dla Ciebie
Czytałeś? Wesprzyj nas!
Działamy także dzięki Waszej pomocy. Wesprzyj działalność ewangelizacyjną naszej redakcji!
| Zobacz także |
| Wasze komentarze |
Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę: 73% rodziców przyznaje się do przemocy psychicznej
Niech czerwone światło będzie znakiem sprzeciwu wobec przemocy – apel Fundacji Świętego Józefa KEP
Przemoc psychiczna wobec dzieci wciąż jest bagatelizowana






Wiadomości
Wideo
Modlitwy
Sklep
Kalendarz liturgiczny