Skąd się wzięła koloratka? Dlaczego noszą ją księża i dlaczego tak się nazywa?

Koloratka to biały pasek, „kołnierzyk” noszony przez księży pod szyją. Zakładana jest do sutanny albo specjalnej koszuli „do koloratki”. Nazwa może się kojarzyć z kolorami, ale przecież biały kolor jest jakby zaprzeczeniem czegoś kolorowego. Skąd więc wzięła się ta nazwa i zwyczaj, by księża zakładali koloratkę? I jakie duchowe znaczenie ma ona w życiu księdza?

Koloratka – czyli biały kołnierzyk noszony przez księży katolickich, a także duchownych niektórych wspólnot protestanckich – jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów ubioru kapłanów.

Nie szata zdobi człowieka

Zainteresowanie strojem duchownych sięga co najmniej roku 428, kiedy to papież Celestyn I pisał do księży ówczesnej Francji, że nie powinni wyróżniać się szatą, ale wiedzą, czystością i dobrym postepowaniem.

Z biegiem czasów „garderoba” duchownych się rozrastała i nastąpił podział na stroje noszone na co dzień i te zarezerwowane na celebracje liturgiczne. Jednak i w jednym, i w drugim przypadku stroje inspirowane były ubiorem codziennym epoki. Zaczęły upowszechniać się m.in. stroje nogawkowe podpatrzone u plemion północnych, a tuniki zostały skrócone tak,  że bardziej przypominały kurtkę czy płaszcz.

Ostatecznie szaty dawniej noszone na co dzień przez Rzymian do dziś są szatami liturgicznymi. Ornat, którego celebrans używa w czasie mszy świętej, w starożytnym Rzymie i Grecji był obszernym płaszczem noszonym prze kobiety i mężczyzn. Natomiast stuła lub paliusz były symbolami władzy obywatelskiej.

Od kryzy do koloratki

Podobnie było z koloratką. Element stroju noszonego na co dzień przez mężczyzn w XVIII i XIX wieku stał się symbolem stroju duchownych.

W połowie XV stulecia z męskiego kaftana wyrasta rodzaj stójki. W ten sposób zaczęły rodzić się kołnierzyki. U wyższych warstw na obrazach widać wystający brzeg białej koszuli. Ozdobiony jest riuszką, która z czasem stanie się krezą, noszoną zarówno przez mężczyzn, jak i przez kobiety. Kreza, ciasna i przylegająca do szyi, zapinana na guzik, wykonana z nakrochmalonego lnu, układana w drobne fałdki stała się niezbędnym elementem stroju, w każdej okoliczności.

Z czasem przybierała formy coraz bardziej skomplikowanych konstrukcji. Na XVI-wiecznych portretach można zobaczyć, że krezy niemal unieruchamiały głowę. A w XVII wieku co bardziej kąśliwi mówili, że głowa wyglądała jak odcięta od reszty ciała, podana na kryzie-tacy niemal jak głowa Jana Chrzciciela po ścięciu podarowana na tacy Salome.

Później na salonach nastał czas kołnierzy wykładanych, gładkich, prostych, niemal zakonnych. Dwa białe prostokąty na piersiach – coś, co mogłoby wskazywać, że ma się do czynienia z mężczyzną o surowych zasadach, jakie preferowano w krajach protestanckich.

>>> Francja: dlaczego kobiety w kościele zakrywają głowę, skąd ten nowy trend?

Skąd wzięła się nazwa „koloratka”?

A więc nazwa została zapożyczona z języka francuskiego, gdzie moda na kołnierze była szczególnie wyrazista. Francuskie słowo collerette, czyli kołnierzyk, zostało przekształcone najpierw na koloretkę, oznaczającą dawniej ‘kryzę; kołnierz fałdowany’. Później – dzięki ewolucji językowej – zaczęto stosować końcówkę -atka i w ten sposób ogólnie przyjęło się nazywać ten biały element koloratką. Słowo „koloratka” można połączyć także z językiem włoskim, gdzie ściśle otaczający szyję kołnierz rzymski nazywany był collarino. Najczęściej uszyty był z drogich koronek.

Kiedy koloratka zaczęła być elementem stroju księży?

Najpierw około XII-XIII wieku księża zaczęli nosić sutanny, które odróżniały ich od katolików świeckich. Kilka stuleci później postanowiono, że sutanny będą miały kolor czarny i wtedy też dodano do nich biały kołnierzyk.

Co prawda duchowni także ulegali trendom i nosili bogato zdobione kryzy. Dlatego w 1624 roku papież Urban VIII wydał dekret zakazujący księżom noszenia haftów, koronek i luksusowych ozdób na szyi. Mieli nosić prosty, biały kołnierzyk. Na portretach księży katolickich z tamtej epoki nie widać jeszcze koloratki w takim kształcie, w jakim znamy ją dzisiaj.

Święty Jan Vianney urodził się w 1786 roku, a zmarł w 1859 roku. Nigdy nie jest przedstawiany w koloratce.

Błogosławiony John Henry Newman żył w latach 1801–1890. Najpierw był duchownym anglikańskim, następnie przeszedł na katolicyzm i został kardynałem Kościoła katolickiego Na portrecie namalowanym około 1878 roku przedstawiono go z wywiniętym kołnierzykiem. Jednak na zdjęciu wykonanym pod koniec jego życia widać coś, co moglibyśmy uznać za współczesna koloratkę.

Kto wymyślił koloratkę?

Uważa się też, że użycie współczesnej, zdejmowanej koloratki zapoczątkował w XIX w. duchowny protestancki. Według Centrum Informacyjnego Kościoła Anglii (cytującego Glasgow Herald z 6 grudnia 1894 r.) odpinany kołnierzyk duchowny został wynaleziony w 1865 r. przez Donalda McLeoda, pastora Kościoła Szkocji (prezbiteriańskiego) w Glasgow.

Jego pomysł miał przede wszystkim wymiar praktyczny. Odwrócił sztywny kołnierzyk tyłem na przód i wywinął go. W ten sposób powstała biała obręcz zapinana z tyłu. Odpinany kołnierzyk spełniał swoja rolę – odróżniał księdza od reszty społeczeństwa, a do tego był łatwy w praniu.

Ten sposób noszenia kołnierzyka szybko rozpowszechnił się najpierw w Wielkiej Brytanii wśród anglikanów. Kościół rzymskokatolicki zauważył, że to doskonałe i praktyczne rozwiązanie. Katoliccy księża nosili wówczas długie, czarne sutanny, które posiadały wysoką stójkę. Pod tę stójkę zaczęto podkładać biały kołnierzyk – tak narodziła się tzw. koloratka rzymska. W 1880 roku koloratka została formalnie zatwierdzona, a przez to także rozpowszechniła się taka forma tego elementu stroju.

Z czasem, wraz z upowszechnieniem się noszenia przez księży na co dzień zwykłych koszul, a nie sutanny, pełną obręcz zastąpiono mniejszym, plastikowym „listkiem” wsuwanym w tunel czarnego kołnierzyka (tzw. tab collar).

W Kościele katolickim koloratkę noszą wszyscy – począwszy od papieża, przez biskupów, księży i diakonów. Noszą ją także seminarzyści, otrzymują ją wraz z sutanną w momencie obłóczyn, które w większości polskich seminariów diecezjalnych odbywają się na trzecim roku studiów kapłańskich.

Koloratka krótka i koloratka długa

Koloratka obecnie występuje w dwóch wersjach krótkiej, tzw. listek i długiej z pektorałem.

Duchowe znaczenie koloratki

W wymiarze duchowym koloratka symbolizuje oddanie swojego życia Bogu. Dodatkowo, ponieważ koloratka nie jest zbyt wygodna, to dla wielu zyskała także wymiar pokutny. Stałą się symbolem ofiary, którą duchowny składa za wszystkich wiernych.

To także symbol oddania swojego życia dla wiernych w najbardziej praktycznym wymiarze, tzn. dostępności. Podkreśla, że ksiądz „nie żyje dla siebie”, ale dla Boga i wszystkich ludzi, którzy tego potrzebują. Obecny i dostępny na co dzień zawsze powinien być gotowy służyć, by prowadzić ludzi do spotkania z Bogiem – czy to w sakramentach, czy przez towarzyszenie.

Zobacz także